SUSAM YETY?TYRYCYLY?Y

SUSAM YETY?TYRYCYLY?Y

1. TANIMI VE ÖNEMY
Susam dik büyüyen tek yylyk bir bitkidir. Boyu (30-125 cm) ye kadar uzayabilir. Gövdeler uzunlamasyna oluklu (karyklydyr) ve syk tüylüdür. Ülkemizde tarymy yapylan ya? bitkileri içerisinde önemli bir yeri olan susam, tohumlarynda %50-60 ya? içeren yazlyk ve otsu bir bitkidir. Bile?iminde ayryca %25 protein bulunmaktadyr. Besleyici özelli?i ve lezzetinden dolayy insan besini olarak çok miktarda tüketilir. GAP'yn devreye girmesiyle bölgemizde sulanabilir 1997 yylynda GAP bölgesinde susamyn ekili? alany 40,642 ha olup,bu üretim alanyndan 9,548 ton susam elde edilmi?tir.

2. YKLYM VE TOPRAK YSTE?Y
2.1 Yklim Yste?i
Susam syca?y çok seven bir ya? bitkisidir. Tropik, suptropik ve ylyman iklim ku?a?ynyn sycak bölgelerinde yeti?tirilen susam, 90-120 günde geli?me devresini tamamlar. Bu devre içinde aylyk ysy ortalamasynyn 20 ºC den a?a?y dü?memesi ve tohumlaryn çimlenmesi esnasynda toprak sycakly?ynyn 15 ºC- 20 ºC ve daha yukary ysylarda olmasy gereklidir. Geli?me süresinin 2500-2800ºC lik ysy toplamyna gereksinimi vardyr.
2.2 Toprak Yste?i
Susam toprak iste?i bakymyndan fazla seçici de?ildir, her toprak ko?ullarynda yeti?tirilebilirse de, en iyi ?ekilde kumlu-killi allüviyal topraklarda yeti?ir. Orta derecede a?yr, humuslu topraklarda iyi geli?mesine kar?yn fazla killi ve kireçli a?yr topraklary sevmez. Yeni taryma açylan fundalyk arazilerde de susam, iyi geli?ebilen bir bitkidir.

3. YETi?TYRME TEKNY?Y
3.1 Ekim Nöbeti
Susam yeti?tirme süresinin kysaly?y yönünden, hemen hemen her kültür bitkisi ile ekim nöbetine girebilir. Ayçiçe?i, mysyr, pamuk ve yerfysty?y ile kary?yk tarymy yapylabilir. Çapa bitkileri ve baklagillerden sonraki ekili?lerde verimli olup, ayny yere arka arkaya ekilebilir. Bölgemizde mercimek ve hububat hasadyndan sonra yaygyn bir ?ekilde ikinci bir ürün olarak tarymy yapylmaktadyr. Genel olarak pamuk-bu?day -susam ?eklinde üçlü münavebe, en çok yapylan münavebe ?eklidir.
3.2 Çe?it
Ara?tyrma kurulu?larynca GAP Bölgesinde Özberk-1982 çe?idi tavsiye edilmektedir.
3.3 Toprak Hazyrly?y
Susam tohumu çimlenme gücü yüksek, tohumlarynyn küçük olmasyndan dolayy ise çyky? gücü zayyftyr. Bu yüzden susam ekilecek topra?yn çok iyi hazyrlanmasy gereklidir. Ana ürün ekili?leri için toprak, sonbahar ve ky? aylarynda sürülür, daha sonra , ilkbaharda toprak tavynda iken, ikileme yapylyr. Diskaro çekildikten ve son diskaro altyna gerekli görülen gübre miktary atyldyktan sonra toprak tavynyn kaçmamasy için sürgü = tapan çekilerek toprak ekime hazyrlanyr.
Ykinci ürün susam tarymyndan, ana ürün hasadyndan sonra genellikle toprakta yeteri kadar tav bulunmaz. Ekimden sonra tarladaki nemin hyzla kaybolmasyna neden olan anyz, tav suyu verilmeden önce iyice temizlenmelidir. Bundan sonra topra?a gerekli tav suyu verilir.
5-7 gün sonra da tava gelen toprak pulluk derinli?inde sürülür. Keseklerin parçalanmasy için 1-2 kat diskaro çekilir, son diskaro altyna gerekli gübre miktary atyldyktan sonra, sürgü çekilerek toprak ekime hazyrlanyr.
3.4 Ekim
Susam çimlenme gücü yüksek, çyky? gücü ise zayyf bir bitki oldu?undan, ekimin mutlaka tavly topra?a yapylmasy gereklidir. Susam tohumlary küçük ve hafif oldu?undan, dekara atylacak tohumluk miktarynyn ayarlanmasy çok önemlidir. Serpme ekimde dekara 800-1000gr, mibzerfle syraya ekimde 400-600 gr tohum yeterlidir. Genelde ekim iki ?ekilde yapylyr.
3.4.1 Serpme Ekim
Yyi bir tohum yata?ynyn hazyrlanmasyndan sonra tohum dere kumu ile kary?tyrylarak, usta ekicilere yaptyrylmaly, tohumun tavly topra?a dü?mesi için hafif bir diskaro ve sürgü çekilmelidir.
3.4.2 Mibzerle (syraya) Ekim
Mibzerle syraya ekimde, syra arasy 60-70 cm, syra üzeri 20-25 cm olmalydyr. Syra üzeri mesafeler ekimden 20-30 gün sonra tekleme esnasynda ayarlanyr. Susam ekiminde en iyi sonuç mibzerle yapylan ekimden alynyr.
Susam ekim derinli?i 1.5-2.5 cm olmaly,
Sycak, kuru ve rüzgarly havada ekim yapylmalydyr.
3.5 Gübreleme
Susamyn geli?me süresinin kysaly?y nedeni ile gerekli görülen gübrenin tamamynyn ekimden önce son diskaro altyna atylmasy zorunludur. Verilecek gübre miktary; bölgenin iklim ve toprak ko?ullarynda, ekilecek çe?ide, tarymyn sulu ve kuru olarak yapylmasyna ba?lydyr. Yyi bir verim için dekara saf madde olarak 7 kg azot, 5 kg fosfor ve 5-10 kg potasyum verilmelidir. Gübre çe?itleri ve bir dekara verilecek miktar olarak a?a?ydaki seçeneklerden biri kullanylmalydyr.
% 21 Amonyum sülfat 35 kg
% 16 -18 Süper fosfat 25-30 kg
% 48-50 Potasyum sülfat 10-12 kg
Kompoze gübre (15-15-15) 30-35 kg
3.6 Sulama
Susam su iste?i a?yry olamayan bir bitkidir. Ancak yeti?tirme sürecinde yapylacak düzenli sulamanyn verimi arttyraca?y bilinmektedir. Kyraç ve ky?lak arazilerde ana ürün olarak susuz yeti?tirilirse de, ikinci ürün ekili?lerinde mutlaka sulama yapylmalydyr. 2. ürün ekili?lerinde ekimden önce tarlada yeterli rutubeti sa?lamak için tav suyu verilir. Olgunla?ma sürecince 1-3 defa sulama yapylabilir. Ancak sulamada çok dikkatli olunmaly göllenme yapylmalydyr.
3.7 Bakym
Susamda ilk geli?me çok yava? olup, çiçeklenme ile birlikte büyüme hyzlandy?yndan bitkiler 10-15 cm oluncaya kadar tarlaya girilmemelidir. Daha sonra tarlanyn otlanma durumuna göre el çapasy veya mibzerle syraya ekim yapylmy? ise, traktör ara çapasy geçirilir, syk olan yerlere seyreltme yapylyr. Susamda ilk çiçeklenme gün sayysy 45-50 gün kadardyr. Çiçeklenme ba?langycy ile beraber bitkiler boylanmaya ba?lar.
Sulamalardan sonra 2-3 el çapasy, mibzerle ekimde traktörle ara sürüm yapylyr. Bitkiler 40-50 cm boylandyktan sonra çiçeklerin döllenmeden dökülmelerine neden olmamak için tarla içine girilmemelidir.
3.8 Hastalyk, Zararlylary ve Mücadelesi
Ekimden sonra bozkurt (Agrosit spp) ve fide devresinde görülebilen susam güvesi (Antigastra catalaunalist) ve çiçeklenmeden itibaren görülen beyaz sinek (Bemisia tabacil) zararlysyna kar?y uygun ilaçlarla mücadele yapylmalydyr. Susam bitkisinde en çok görülen hastalyklar; solgunluk hastaly?y, susam bakteri solgunlu?u, yaprak leke hastaly?y, susam alternaryasydyr. Bu hastalyklara kar?y ekimden önce tohumlar, pazarda hazyr bulunan tohum ilaçlaryndan biri ile ilaçlanyr.
3.9 Hasat, Harman ve Depolanmasy
Bitkilerin yaprak ve kapsüllerinin sararmasy, yapraklaryn kysmen dökülmesi, çiçeklenmenin durmasy, alt kapsüller elle kyryldy?y zaman tohum renklerinin beyaz tanelilerde koyu sary, kahverengi tanelilerde açyk kahverengiye dönü?mesi bitkinin söküme geldi?ini gösterir. Söküm elle yapylyr. Elle sökülen bitkiler geli?melerin bir süre daha devam ettirece?i için 10-25 bitki bir arada ba?lanarak, tabany düz ve temiz bir yerde, kök kysymlary dy?ary ve ba? kysymlary iç tarafa gelmek üzere baskyya alynyr. Baskydan çykarylan demetler, beton veya düz bir zemin üzerinde, 8-10 demet bir arada olmak üzere, konulur ve tepe kysmyndan ip veya otlarla ba?lanyr. Daha sonra elde edilen tohumlar uygun harman makinalarynda vantilatör vasytasyyla savrularak temizlenir, çuvallanyr.
Susam ya?ly tohum oldu?undan iyi muhafaza edilmesi gerekir. Hava sirkülasyonunun bulundu?u serin, kuru bir yerde veya depolarda muhafazaya alynmalydyr.
4. VERYM
4.1 Verim
Susamyn normal ?artlarda v erimi 60-80 kg/da dyr. Yyi tohumluk yeterli gübre, sulama ve kültürel i?lemler ise verimi oldukça yükseltir. Genelde bölgemizde kuru tarym alanlarynda yapylan susam ziraatynda normal olarak verim 20-30 kg dyr.