?EFTALY YETY?TYRYCYLY?Y

Önceleri botanik adyna (Prunus persica) bakylarak ?eftalinin anavatanynyn Yran yada Kafkasya oldu?u sanylmaktaydy. Ancak zamanla yapylan ara?tyrma çaly?malary, yabani ?eftalinin Yran’da asla bulunmady?yny göstermi?tir. Bununla birlikte, anavatanynyn da Do?u Asya ve Çin oldu?u belirlenmi?tir (Orta Çin).

?eftali, dünya üzerinde çok geni? yeti?me alanyna sahip bir meyve türüdür. Avrupa’nyn Yngiltere ve kuzey memleketleri (Finlandiya, Norveç, Ysveç) dy?ynda hemen her tarafynda yeti?tirilmektedir. Amerika’ya 16. yy.’ da Yspanyol gemicileri tarafyndan götürülmü?tür. Amerika'nyn hem kuzey ve hem de güneyinde yeti?mekte olup, Avustralya ve Yeni Zellanda’da en fazla yeti?tirilen meyve türüdür. Afrika kytasynda da ?eftali yeti?tirilen alanlar her geçen gün geni?lemektedir. Dünya üzerinde en büyük ?eftali yeti?tiricisi ülkeler syrasyyla; Ytalya, ABD, Çin, Yunanistan, Yspanya, Fransa, Rusya, Türkiye, Meksika ve Arjantin ‘dir (Anonim,1993).

?eftali yeti?tiricili?inin hyzla geli?mesinde;

- Çe?itlerin de?i?ik ekolojilere uyma kabiliyetinin,

- Bu türün erken meyveye yatmasynyn,

- Tarymsal sanayiye önemli bir hammadde kayna?y olu?turmasynyn,

- Meyvelerinin gösteri?li ve besin içeri?i yönüyle zengin olmalarynyn büyük oranda etkisi vardyr.

Öyle ki, 100 gr. taze ?eftalide 7-12 gr. ?eker, 0,7-1 gr. azotlu maddeler (Thiamin, Riboflavin, Niasin), 2-20 mg. C vitamini (Askorbic asit) ve de?i?ik oranlarda A ve B vitaminleri bulunmaktadyr.

Ayryca yyl içerisinde devamly olarak 5 ay pazara taze ?eftali sevketmek mümkündür. Çünkü çok erkenci ve geçci olmak üzere 70’in üzerinde olgunla?ma tarihi farkly ?eftali çe?idi ülkemize girmi? bulunmaktadyr.

?eftali taze olarak tüketildi?i gibi; meyve suyu konsantresi, pulp olarak, kurutularak ve derin dondurma yöntemleriyle uzun süre saklanabilmektedir. Ayryca reçel ve marmelat gibi mamûl hale getirilebilmekte, bu yöndeki sanayiye hammadde te?kil etmektedir.

Türkiye’de; Mu?, A?ry, Sivas, Yozgat, Siirt, Van, Bingöl gibi birkaç il dy?ynda her yerde yeti?ebilmektedir. Yine, bu illerinde iklimsel olarak muhafazaly yerlerinde yeti?ebildi?i görülmektedir. DYE verilerine göre,1997 yylynda Türkiye’deki ?eftali üretimi 355.000 ton ve a?aç sayysy da 10.970.000 adettir.A?aç sayysy ve üretim yönüyle de, Marmara Bölgesi (Bursa ba?ta olmak üzere) lider konumundadyr.

2. EKOLOJYK YSTEKLERY

2.1. Yklim Ystekleri

?eftali de?i?ik iklim ?artlaryna uyabilen bir meyve türüdür. Ekvatorun kuzey ve güneyinde 25-45 enlem dereceleri arasynda yeti?tirilebilmektedir. Normal yeti?ebilmesi için en uygun rakym 500-600 m. arasydyr. Sycak iklimlerde 1500 m.’ye kadar yeti?ti?i görülebilir. Ülkemizde; sycak iklim Akdeniz Bölgesi, ylyman iklim Marmara Bölgesi ve so?uk iklim olan Do?u Anadolu Bölgesi’nde yeti?ebilmektedir. Ülkemizde çok geni? bir ekolojide yeti?tirilmektedir.

?eftali yeti?tiricili?ini synyrlayan çe?itli iklimsel faktörler mevcut bulunmaktadyr. Bunlaryn ba?ynda dü?ük ky? sycaklyklary, çe?itlerin ky? so?uklama ihtiyaçlary, ilkbahar geç donlary ve dü?ük yaz sycaklyklary gelmektedir.

2.1.1. Dü?ük Ky? Sycaklyklary: Ky? sycakly?ynyn –18 ve –20 °C ye dü?tü?ü zamanlarda gözler ve yyllyk sürgünler donar. Sycaklyk –25 °C ye dü?tü?ünde ise a?açlar tamamen donabilir. Bununla birlikte, olu?abilecek dü?ük sycakly?yn süresi donun oldu?u dönemlerdeki a?acyn fizyolojik durumu, havadaki nem miktary gibi faktörlerde a?acyn dondan etkilenmesinde önemli rol oynar. Redhaven çe?idi dona en fazla dayanykly olup, bunu J.H.Hale ve dixired çe?itleri izlemektedir.

2.1.2. Ky? So?uklama Yhtiyaçlary: ?eftalinin de?i?ik çe?itler bazynda 250 ile 1250 saat arasynda ky? so?uklama ihtiyaçlary vardyr. A?açlar ky? so?uklama ihtiyaçlaryny tamamlayamadyklary zaman, çiçekler ve çiçek tomurcuklaryny silkerler. Çiçeklenme gecikir ve düzensizle?ir.

2.1.3. Ylkbahar Geç Donlary: ?eftali, erken uyanan ve vejetasyonu erken ba?layan bir bitkidir. Çiçekler açyldyktan sonra olu?abilecek bir don olayy, çiçekleri ve çiçek gözlerini dondururlar. Çiçek tomurcuklary açylmadan önce –5 ve –6 °C de zarar gördükleri halde, açylma sonrasynda –3 °C de donmaktadyrlar. Küçük meyvelerde bu durumdan zarar görürler.

2.1.4. Dü?ük Yaz Sycakly?y: Yaz sycakly?ynyn dü?ük olmasy, meyve eti rengi ba?ta olmak üzere di?er meyve kalite unsurlaryny olumsuz yönde etkiler, meyve olumu gecikir. Türkiye’de ?eftali yeti?tiricili?inde yaz sycakly?y yönüyle problem yoktur.

2.2. Toprak Ystekleri

?eftalinin toprak iste?i üzerinde bulundu?u anaca göre de?i?iklik arzeder. Yeti?tiricili?e en uygun topraklar; süzek, killi, kumlu, çakylly, milli, derin ve çabuk ysynan alüviyal topraklardyr. Toprak PH derecesi 6-7 olmalydyr. Yeterli gübreleme ve sulama yapyldy?ynda kumlu topraklarda da yeti?tirilebilir. Toprak tabakasy derinli?i 1 m. den fazla olan topraklar en uygun yeti?tiricilik ortamydyr.

Killi, a?yr, so?uk ve taban suyu yüksek olan topraklarda sürgünler pi?kinle?emez. Böyle durumlarda zamklanma meydana gelir.

3. ?EFTALY ANAÇLARI

3.1. Tohum Anaçlary: Tohumdan elde edilen anaçlardyr.

3.1.1. ?eftali Çö?ürü: Genellikle küçük çekirdekli yabani formlar mütecanis çö?ür vermektedir. Alüvyonlu, süzek, sycak topraklarda iyi geli?irler. A?yr ve kireçli topraklara ve nematodlara hassastyrlar.

3.1.2. Nemaguard: Kendine verimli ve nemaguard ady verilen a?açlardan elde edilmi?lerdir. Nematodlara (Melodogyne incognita agrita, M. javanica) dayanykly, tüm çe?itlerle uyu?masy (affinite) iyi, ancak kloroza kar?y hassastyrlar.

3.1.3. GF 305: Fransa’da selekte edilmi?tir. Kendine verimli olan bu anaç homojen çö?ür vermektedir. Bütün ?eftali çe?itleri ile affinitesi iyi olup, geli?mesi kuvvetlidir. Yaprak kyvyrcykly?yna (klok) dayanyklydyr. Yyi drene edilmi? orta kuvvetteki topraklarda iyi geli?ir, nematodlara mukavim olup, çimlenme orany % 100 dür.

3.1.4. ?eftali Yozlary: Homojen çö?ür vermeleri nedeniyle, Amerika’da; Halford, Rutgers Red Leaf, Lowel ve Elberta kültür çe?itleri anaç üretiminde kullanylmaktadyr. Ancak bunlar a?yr ve kireçli topraklarda yeti?ememekteve nematoda dayanyksyz bulunmaktadyrlar.

3.1.5. Erik Çö?ürü: A?yr, killi, taban suyu yüksek olan so?uk topraklarda kullanylyrlar.Ancak, vegetatif faaliyet bunlarda erken sona erdi?inden, erik anaçlaryna geç olgunla?an ?eftali çe?itleri a?ylanmamalydyr. Erik anaçlaryndan en önemlileri; St. Julien çö?ürleri, St julien Hybrit No 1, Myrobolan ve Damask çö?ürleridir.

3.1.6. Badem Çö?ürü: Bu anaç, kireçli ve çakylly topraklar (PH>7) için uygundur. ?eftali çe?itleri ile affinitesi iyi de?ildir. A?açlar küçük ve verimsiz olup, kysa ömürlü olurlar.

3.1.7. Kayysy Çö?ürü: Bu anaç, kurak iklim bölgelerinde ve kurak toprak ?artlarynda kullanylyr. Kök-ur nematodlaryna dayanykly olup, ?eftali çe?itleri ile uyu?umu iyi de?ildir.

3.2. Klon Anaçlary: ?eftali yeti?tiricili?inde; badem x ?eftali melezlemesinden elde edilen klon anaçlary ile, erik klon anaçlary da kullanylmaktadyr.

3.2.1. Badem x ?eftali Melezleri

3.2.1.1. GF 677 Klonu: Çok kuvvetli olup, nematoda mukavimdir. % 12- 13 aktif kireç bulunduran topraklarda kullanylabilir. Kuru, kireçli ve bilhassa yamaç araziler için uygundur. Ye?il çelik ve doku kültürü ile üretilirler.

3.2.1.2. Hansen 2168 ve Hansen 536 klonlary: Bu anaçlarda Gal nematodlaryna dayanykly olup, Kuzey ve Güney Afrika’da ?eftali yeti?tiricili?inde önemli bir yere sahiptir. Bu melezler daha çok yorgun topraklarda kullanylabilirler. Ytalya’dan yayylmy? olup, doku kültürü ile ço?altylyrlar.

3.2.2. Erik Klon Anaçlary.

3.2.2.1. GF 43: Kuvvetli büyüyen bu anaç, tüm ?eftali çe?itleri ile iyi uyu?an, Avrupa tipi verimli bir eriktir. Organik maddece zengin, kumlu-killi karakterdeki kuvvetli topraklar için uygun olup, yorgun topraklara elveri?li de?ildir. Çelikle ve doku kültürü ile ço?altylyrlar.

3.2.2.2. Damask 1869: Ytalya’da ?eftali üretiminde kullanylan bir erik klonudur. Kloroz görülen a?yr topraklar için uygundur. Üzerine a?yly a?açlaryn tacynda % 20 oranynda küçültme yapar, erken ve çokça çiçeklenir. Ancak, çö?ür anacyna göre meyveler daha küçüktür ve daha kysa ömürlüdür. Nectarinler için uygun olmayyp, çelik ve doku kültürü ile ço?altylyrlar.

3.2.2.3. Saint Julien GF 655-2: Kloroza meyilli, a?yr ve kuru topraklarda iyi sonuç verir. Ta?ly topraklar için uygun olmayyp, a?acyn tacyny % 30 oranynda küçültür. Damask 1869 ve çö?ürden daha az verimli olup, bol dip sürgünü verir. Üzerine a?yly olan çe?itlerde meyve küçük olur. Nectarinlerle uyu?umu iyi olup, doku kültürü ile ço?altylyrlar.

Tüm meyvelerde oldu?u gibi, ?eftalide de kendi tohum anacynyn üzerine a?ylama yapyldy?y taktirde; en iyi anaç-kalem uyu?umu, mükemmel a?aç ve meyve geli?imi elde edilebilmekte ve standart özelliklerini gösterme noktasynda en iyi sonuç alynabilmektedir. Genel bir kural olarak; zaruret olmady?y müddetçe yeti?tiricilikte, o türe ait klon yada çö?ür anacy dy?ynda ba?ka bir anaç kullanylmamalydyr

4. ÇO?ALTILMASI

En uygun olarak kullanylan ve yaygyn ço?altma metodu, T durgun göz a?ysy ile üretmedir. Ye?il çelik ve odun çeli?i ile de üretilebilir ancak ekonomik de?ildir. Gerekli durumlarda kalem a?ylary ve di?er üretim yöntemleri de kullanylabilmektedir.

5. DÖLLENME BYYOLOJYSY

?eftali çe?itlerinin hemen hepsi kendine verimlidirler. June Elberta, J.H.Hale, Late Crawfort ve Mikado çe?itleri kendine kysyr olup, di?er çe?itlerden herhangibiri ile döllenebilir. ?eftalinin tozlanmasynda birinci derecede arylar ve böcekler rol oynar.

6. BAZI ?EFTALY ÇE?YTLERYNYN ÖZELLYKLERY