1.GYRY?

Yer kürenin ba?cylyk için en elveri?li iklim ku?a?y üzerinde bulunan Türkiye, asmanyn gen merkezi olmasynyn yany syra, son derece eski ve köklü bir ba?cylyk kültürüne sahiptir. Güneydo?u Anadolu Bölgesi, Türkiye'nin Ege ve Akdeniz bölgelerinden sonra en çok üzüm üreten bölgesi olup, ülke üretiminde yakla?yk % 10'luk paya sahiptir.

Yurdumuzda ihraç edilen ürünlerimiz arasynda olan üzümün besin de?eri yüksek olup, yapylan ara?tyrmalara göre A, B, B2 ve C vitaminleri vardyr. Üzüm sofralyk tüketim dy?ynda kurutmalyk, ?araplyk, ?yralyk ve konservelik olarak da tüketilebildi?inden yylyn her ayy beslenmede kullanylmaktadyr. Son yyllarda üzüm yapra?y ihraç edilerek de gelir elde edilmektedir. Bu nedenle ülkemizin en büyük yatyrymlaryndan biri olan Güneydo?u Anadolu Projesinin Bölgemizde yer almasy nedeniyle, her konuda oldu?u gibi ba?cylyk konusunda da teknik ve geli?tirmeye yönelik çaly?malara ba?lanylmy?tyr.

2. YKLYM VE TOPRAK YSTE?Y

2.1 Yklim Yste?i

Ba?cylykta ba?arynyn temel ?arty ba? kurulacak yörenin iklim ve toprak faktörleri ile asmanyn çok iyi bir uyu?ma içinde olmasyny temin etmektir. Bu nedenle bir yere ba? tesis ederken iklim, toprak, mevki - yön, anaç ve çe?it seçimi gibi unsurlary iyice etüt etmek gereklidir.

Asma geli?me devresi oldukça uzun olan bir bitkidir. Günlük ysy ortalamasy 10

Asmanyn kökleri derinlere gitti?i için di?er bitkilere oranla daha az ya?y? alan yerlerde de yeti?ebilir. Yyllyk ya?y? miktary yanynda, ya?y?yn da?ylymy ba?cylyk bakymyndan çok önemlidir.

Ky? aylarynda ve ilkbahar ba?langycynda dü?en ya?murlar asma için çok yararlydyr. Ylkbaharyn son döneminde ve yaz ba?langycynda devam eden ya?y?lar özellikle mantari hastalyklaryn artmasyna sebep oldu?undan ba?cylyk yönünden sorunlar yaratmaktadyr.

Ba?cylykta iklim faktörleri çok önemlidir. ?ayet bir yerde ilkbahar donlary omcalaryn sürgün sürme zamanyna kadar devam ederse, ye?il aksam, -1, -2

Rüzgarlaryn ba?lara çok etkisi vardyr. Di?er iklim faktörleri müsait olmak ?artyyla rüzgarlardan korunmu? yerler ba?cyly?a daha elveri?lidir.

Uzun yyllaryn gözlemlerine dayanarak Güneydo?u Anadolu Bölgesinde ba?yn iklim isteklerinin istenen düzeyde oldu?unu, ilkbahar ve sonbahar geç donlarynyn bölge ba?cyly?ynda bir sorun olu?turmady?y söylenebilir.

2.2 Toprak Yste?i

Asma kökleri derine giden bir bitkidir. Bu yüzden yumu?ak dokulu topraklardan ho?lanyr. Ba?lar yazlary kurak veya az ya?y?ly yerlerde en iyi geli?ti?inden ba? topra?ynyn derin ve su tutma kapasitesinin yüksek olmasy istenir. Toprak yapysy köklerin geli?mesine müsait olduktan sonra fakir topraklarda bile yeti?ir. Yerli asmalar kendi kökleri üzerinde yeti?tirildi?inde topraktaki kirece oldukça fazla tolerans gösterirler. Fakat, Amerikan asma anacy kul

Bölgemizde, su geçirir olmak ?artyyla killi topraklar çok verimli ve ba?cyly?a elveri?li topraklardyr. Tinli topraklar ise, kalite ba?cyly?y bakymyndan orta derecede, fakat kantite ba?cyly?y için besin maddelerince zengin topraklardyr.

Kalkerli topraklar ?araplyk kyrmyzy üzüm çe?itlerinin sevdi?i topraklardyr. Ancak bazy Amerikan asma anaçlary yeti?mez. Humuslu topraklaryn ba?cylyk açysyndan önemi olmamasyna ra?men iyi bir ba? topra?ynda % 5-10 humusun bulunmasy arzu edilir.

3. YETY?TYRME TEKNYKLERY

3.1 Çe?it

Bölgemizde filoksera önemli bir sorun te?kil etti?inden Bölge'nin iklim ve toprak ko?ullaryna uyabilecek ve bölge çe?itleriyle uyu?abilecek anaçlaryn seçilmesine özellikle dikkat edilmelidir. Erkenci çe?itler için Berlandieri X Riparia melezlerinden koker 5BB, 420 A ve 5C anaç olarak seçilebilir. Bu anaçlar yüksek oranda kirece ve yeterli düzeyde de nematoda dayanyklydyrlar. Orta mevsimde ve özellikle geç dönemde olgunla?an çe?itler için ise kirece dayanymy yüksek, nematodlara dayanymy yeterli ve kuvvetli geli?me özelli?ine sahip Berlandieri X Rupestris melezlerinden 99 R, 1103 P ve 140 Ruggeri anaçlary, tuzluluk sorunu olan yerlerde ise Solonis X Riparis melezi olan 1616 C anaç olarak seçilmesi uygundur.

Çe?it önerisinde bulunurken, öncelikle bölgenin iklimi ve yaygyn olan üzüm de?erlendirme ?ekilleri gözönüne alynmalydyr. Bölgemiz birinci derecede sofralyk ve kurutmalyk üzüm yeti?tiricili?ine çok elveri?lidir. Bölgenin erkencilik açysyndan sahip oldu?u avantajlar göz önüne alynyrsa; erkenci sofralyk üzümlerin yeti?tirilmesi büyük önem ta?ymaktadyr. Sofralyk çe?itlerin iri salkymly, iri taneli ve nakliyeye dayanykly olmasy, ?yralyklaryn bol ?yraly ve aromaly, kurutmalyklaryn ise yumu?ak dokulu, kurutmaya elveri?li ve genellikle çekirdeksiz olmasy istenir.

GAP/BKYB'nca ?anlyurfa Koruklu Tarymsal Ara?tyrma Enstitüsünde yaptyrylan sulu ?artlarda yüksek verimli sofralyk ve ?araplyk üzüm çe?itlerinin verim ve kalitesine etkisi ara?tyrmasy yaptyrylmy?tyr. Ara?tyrma neticesinde; sofralyk çe?itlerden, Perlette, Cardinal, M.Rein de Vigne, Panse Perecoce, hamburg misketi, Italia olup, ?araplyk çe?itlerden ise Horoz karasy, Kabarcyk, Carignane ve Öküzgözü bölge ba?cyly?ynda ümit var çe?itler olarak bulunmu?. Sulama yöntemi olarak da damla sulama tercih edildi?i taktirde verim ve kalitede arty? gözlenmi?tir.

?anlyurfa Köy Hizmetleri Ara?tyrma Enstitümüz tarafyndan Harran Ovasy sulu ko?ullarynda ve yüksek terbiye sisteminde yeti?tirilebilecek verimli ve kaliteli ba? çe?itlerini tesbit etmek amacyyla yapylan çaly?mada; Periette (21,840 kg/da), Ytalia (19,815 kg/da), Horoz Karasy (15,302 kg/da), Pance Precoce (15,135 kg/da), Cardinal (12,135 k?/da) çe?itleri ortalama en yüksek verim veren çe?itler olmu?tur. Verim ve kalite unsurlary göz önüne alyndy?ynda Perlette ve Ytalia çe?itleri Harran Ovasy sulu ko?ullary için önerilmi?tir.

Bölgenin en erkenci çe?idi Thannebi olmasyna kar?yn, döllenme sorunun olmasy, meyvesinde tanen oranynyn yüksek olmasy gibi olumsuz ko?ullar göz önüne alynarak Bölgede, çok erkenci çekirdeksiz yüksek verimli, nakliyeye dayanykly ve kaliteli olan Derlette çe?idinin bunun yanynda Pance Precose Muscat Rein de Vigne, Cardinal, Perle de Csaba erkenci sofralyk çe?itlerin yeti?tirilmesi uygundur.

Meyvecilikte erkencili?in yanysyra, geç turfandacyly?ynda büyük kazançlar sa?lady?y gözönüne alynarak, Ytalia çe?idinin yüksek verime ve kalitesine kar?yn geçici olmasy nedeniyle bu yörelerde yeti?tirilmesi önerilebilir. Bunun yanynda Hönüsü, Kizlar, Dökülgen, Azeri ve Çilorez çe?itlerine de yer verilebilir

Çe?itlerin budanmasy, uyanmasy, olgunluk zamany v.s. farklylyk gösterdi?inden böyle ba?laryn bakymy, hasady ve üzümün de?erlendirilmesi çok zor olmaktadyr. Bu nedenle ba?a konulacak çe?it sayysy en az sayyda tutulmaly bir veya ikiyi geçmemesi tavsiye edilir.

3.2 Toprak Hazyrly?y

Ba? yeri seçildikten sonra topra?yn hazyrlanmasy i?lemine geçilir. Arazide varsa, büyük kayalar, a?açlar ve çalylar temizlenir. Omcalary muntazam ve düzgün dikebilmek için tümsekler düzeltilir, çukurlar doldurularak toprak tesviyesi yapylyr. Fazla su tutan yerlerde drenaj için önlemler alynyr.

Asmanyn ekonomik ömrü bakym ko?ullaryna göre de?i?mekle birlikte 40 yylyn üzerindedir. Bu nedenle ömrü bitinceye dek dikildi?i yerde kalaca?yndan, tesisinde çok titiz davranylmalydyr. Yyi hazyrlanmayan bir yere tesis edilen ba? iyi geli?emez, ömrü kysa, verimi az olur ve hastalyklara daha kolay yakalanyr.

Yeni kurulacak ba? yeri, hiç i?lenmemi? bir toprak üzerinde olacaksa alan iyi bir ?ekilde i?lenmelidir. E?er eski bir ba? alany ise topra?y bir kaç yyl dinlendirilerek bol ye?il gübre ile gübrelenmelidir.

Asmanyn iyi büyüyebilmesi, köklerinin derine gitmesi, toprak içinde iyi geli?mesine ba?lydyr. Geli?me toprak yapysy ile ilgilidir. Tynly kumlu topraklarda kökler çok derine gider. Sert yapy gösteren topraklarda köklerin derine gitmesi synyrlydyr. Bu tip topraklaryn krizma yapylmasi ?arttyr. Bilhassa yeni ba?cylykta krizma i?ine daha çok önem vermek lazymdyr. Çünkü yeni ba?cylykta kullanylan Amerikan asma anaçlarynyn kökleri, çok kuvvetli ve süratli büyüdüklerinden topra?yn gev?ek ve süzek olmasy lazymdyr. Asmalaryn geli?memesi ve bazy ba?laryn zamanyndan önce kurumasy, krizmanyn yapylmamasy veya yüzlek yapylmasyndan ileri gelmektedir.

Krizma, ba? topra?ynyn en az 40 cm derinlikte i?lenmesidir. Bu i?lem günümüzde krizma pulluklary ile yapylmaktadyr. Krizma pulluklary, beygir gücü yüksek traktörlerle çekilir ve toprak 40-50 cm derinlikte i?lenir. Krizmanyn yapylma zamany sonbahar mevsimidir. Krizma erken yapylmaly ve krizmanyn bitimi ile asma fidany dikimi arasynda en az 6-8 haftalyk bir zaman olmalydyr.

3.3 Dikim

Sonbaharda krizma yapylmy? arazi ilkbaharda düzeltildikten sonra, hayvan veya makina gücü ile i?lenebilecek aralyk ve uzunlukta çukurlar açylyr. Bölgemiz iklimi sycak oldu?undan güne? zararlaryny azaltmak için syralamanyn do?u-baty yönünde yapylmasy, meyilli arazilerde dik olmasy gerekir. ?imdiye kadar yapylan denemeler yeni tesis edilecek ba?larda syra üzerinin 1,5-2 m. syra arasynyn 2,5-3 m. olmasy gerekti?ini ortaya koymu?tur.

Y?aretlenmi? yerlere iki kürek derinli?inde, bir kürek geni?li?inde çukur açylyr. Çukur açmanyn makina ile yapylmasy daha avantajlydyr. Çukurlaryn dip kysmyna yanmy? çiftlik gübresi, ince toprakla kary?tyrylarak konmalydyr. Dikim için fidanda budama yapylyr. Yan ve bo?az kökleri tamamiyle, dip kökler ise 10 cm üzerinden çepeçevre kesilir. Olu?mu? sürgünlerin en kuvvetlisi byrakylyr. Budamasy yapylan köklü çubuk veya a?yly köklü toprakly fidan, açylan çukurun tam ortasyna gelecek ?ekilde konur, fidanyn gövde kysmynyn en az 10-15 cm.i toprak üzerinde kalacak ?ekilde açylan çukurlara 10-15 cm kalynly?ynda toprak atyldyktan sonra fidan hava almayacak ?ekilde syky?tyrylmalydyr. Daha sonra can suyu verilir ve fidanyn yerini belli etmek için yanyna bir herek dikilir.

Dikim yapylyrken kysyr çe?itler (morfolojik erdi?i, fizyolojik di?i) saf olarak dikilmemelidir. Çünkü bu çe?itlerin polen tozlarynyn döllenme yetene?i yoktur. Bunun için dikim plany sekiz omcaya bir babalyk veya iki syraya bir dölleyici dikmek suretiyle yapylmalydyr.

Yalnyz babalyk olarak kullanylan çe?itlerin çiçek açma tarihleri döllenecek çe?itle ayny tarihe denk gelmelidir.

Ba?cylykta standart dikim ?ekilleri vardyr. Bunlar;

a. Kare dikim:

Ba?laryn sulanmasy konusu, özellikle yurdumuzda sulama sistemlerinin giderek yaygynla?masy nedeniyle önem kazanmaktadyr. Asmanyn büyüyüp geli?mesi için topraktaki su miktarynyn daimi solma noktasynyn üstünde olmasy gerekir.

Asmanyn hyzly geli?me devresi olan mayys-haziran aylary ile salkymlaryn ben dü?me zamanynda (Temmuz ) kök bölgesinde yeterli su bulunmady?y hallerde omcalaryn geli?mesi yava?lar, yapraklar pörsür ve renkleri solar.

Salkymlardaki taneler normal iriliklerini alamaz ve rengi donukla?yr, üzerlerinde güne? yanyklary artar. Böyle durumlarla kar?yla?ynca ba?yn suya ihtiyacy oldu?u anla?ylmalydyr.

Ky? ya?murlary normal dü?mü?se toprak tarafyndan tutulmu? olan su ba?laryn bahar geli?mesine yeterli olmaktadyr. Sulama imkany olan taban ba?larda iki defa sulama ve sulamalardan sonra tava gelince toprak i?leme çok iyi sonuç vermektedir. Ky?yn kurak geçmesi halinde bir de ba?lar uyanmadan önce bir su verilip ardyndan toprak i?leme yapylmasy yerinde olur.

Bölgemizde gerek su kaynaklarynyn kytly?y, gerek ba? alanlarynyn e?imi ve gerekse halkyn ön yargysy nedeniyle ba?larda sulama yapylmady?y görülmektedir. Ancak, yeni dikilen ba?larda yylda 2-3 defa sulama yapyldy?y gözlenmi?tir. Oysa Güneydo?u Anadolu Projesi içinde yer alan bölgemizde ilkbahar ve yazyn kurak geçti?i dü?ünülürse ba?laryn sulanmasynyn zorunlu oldu?u anla?ylacaktyr. Bu nedenle özellikle Haziran, Temmuz ve A?ustos aylarynda 3-6 kere iklim durumuna göre sulama yapylmasy uygundur.

Ba?larda çiçeklenmenin hemen sonrasynda ve tanelere ben dü?me ba?langycynda sulamaya özellikle dikkat etmek gerekir. Kurutmalyk ve ?araplyk ba?larda ise meyvenin olgunla?masyndan 3-4 hafta önce sulama kesilmelidir.

Ba?a verilecek su miktary iklime, topra?a ve çe?ide göre de?i?iklik gösterir. Topra?yn üstten 60-70 cm'lik kysmy suya doymalydyr. Bunu anlayabilmek üzere sulama yapyldyktan sonra bir demir çubuk topra?a batyrylmaly ve rahatça ilerledi?i derinlik suyun i?leme seviyesi olarak kabul edilmelidir. Kary?yn suyla doldurularak suyun syra sonuna ula?masy da verilecek su miktarynyn yeterlili?inin tesbitinde bir ölçü olarak kullanylmaktadyr.

Yurdumuzda ba?larda sulama ço?unlukla karyk usulüyle yapylmaktadyr. Ancak son yyllarda damla sulama ve sprink yöntemi ile ba?laryn sulanmasy önem kazanmy?tyr.

3.6 Bakym

3.6.1 Toprak Y?leme

3.6.2 Budama

Asmanyn budanmasy çok bilgi ve beceri isteyen bir teknik i?tir. Bu nedenle asmanyn fizyolojisini ve budama esaslaryny bilmek gerekir. Aksi halde üzümün kalitesi dü?mekte, verim azalmaktadyr.

Ekolojik ve kültürel sebeplerin etken oldu?u budamada esas, bir yyllyk sürgünler üzerinde, üzüm çe?itlerine göre mahsuldar gözlerin yerinin bilinmesi ?arty ile asmanyn kaldyrabilece?i kadar verimli çubuk (göz) byrakmak ve lüzumsuz çubuklary kesmektir.

Bölgemiz ba?lary genel olarak kary?yk budama ?eklinde budanmakta ve ?ekil olarak da düzgün olmayan gobleyi andyrmaktadyr. Budama zamany olarak görülen en hataly uygulama sonbaharda yapylan budamadyr. Bölgemizde budama ocak-?ubat, hatta mart aylarynda yapylmasy uygundur.

Budama ?ekli açysyndan hem daha yüksek bir verim ve kalite elde edilmesi, hem de özellikle boncuklanmanyn önlenmesi açysyndan 5-8 göz üzerinden uzunlu kysaly kary?yk budamaya imkan sa?layan telli terbiye ?ekillerinden 60-80 cm gövde yüksekli?ine sahip "guyot sistemi" ya da "guyot + T" terbiye ?eklinin uygulanmasy önerilmektedir.

3.7 Ba? Hastalyklary, Zararlylary ve Mücadelesi

Ba? Hastalyklary ve Mücadelesi

Ba? Küllenmesi (Uncinula Necator):

Çiçeklerin ve yapraklaryn hastalanmasyyla ürün azalmasyna, salkymlaryn hastalanmasyyla ürünün kalitesinin dü?mesine, çubuklaryn hastalanmasyyla da ky? so?uklaryndan zarar görmesine neden olur.

Mücadelesi:

Kültürel Tedbirler:

4. Ylaçlama:

Toz kükürdün dy?ynda hazyr kükürtlü yslanabilir toz preparatlarda gerekti?inde hastaly?a kar?y kullanylabilir.

Ba? Mildiyösü (Plasmopara Viticola):

Yaprak altlarynda meydana gelen bu örtü sonradan salkymlarda ye?il sürgünlerde ve omcanyn bütün ye?il kysymlarynda görülür. Hava sycak ve kurak geçerse bu örtü kahverengine döner. Hastalykly salkymlar bir müddet sonra tamamen kururlar. Fazla hastalanan omcalardan hiç ürün alynmaz. Hasta yapraklar dökülür ve çubuklar çyplak kalyr. Bir sene mildiyö hastaly?y geçiren bir omca iki sene kendini toparlayamaz.

Kültürel Tedbirler:

Kültürel Tedbirler:

Kimyasal Mücadele:

Ya?y?laryn getirece?i yeni bula?madan korunmak için bordo bulamacy ile yaz ilaçlamasynyn sürdürülmesi yararly olmaktadyr.

Ba? Zararlylary

Ba? Filokserasy:

Filoksera omcalaryn köklerini emmek suretiyle zarar verir. Kök uçlarynyn emilmesi sonucu köklerde anormal büyümeler ortaya çykar. Ayryca, sürgünlerde durgunla?ma olur, bo?um aralary kysalyr, yapraklar küçülür ve sonuçta omcalar kurur.

Mücadelesi kültürel önlemlerle yapylmaktadyr. Filoksera ile bula?yk olanlardan hiçbir ?ekilde çubuk alynmamaly, bula?yk alanlarda kurulacak ba?lar Amerikan asma anaçlary üzerinde a?ylanmaly, anaçlar temiz olmaly ve gerekirse çubuklar karbonsülfür ile dezenfekte edilmelidir.

Salkym Güvesi:

Salkym güvesinin en etkin zararlary koruk ve bilhassa olgunla?my? daneleri delerek yerler ve çürümelere neden olurlar.

Zararyn önlenebilmesi için kelebekler yumurtalaryny byrakmadan yok edilmesi ?arttyr. Zarary daha çok çiçek devresinden itibaren artty?yndan bu dönemde mücadeleye ba?lanmaly ve 15-20 gün aralyklarla 3-4 ilaçlama yapylmalydyr.

Ba? Göz Kurdu: