HA?HA? YETY?TYRYCYLY?Y

GYRY?
Ülkemizde çiftçisinin hayatynda geleneksel bir ürün olarak tanymlanan ha?ha? bitkisi (papaver Somniferum L.) tek yyllyk bir kültür bitkisidir. Tüm dünyada ekiminden üretimine ve saty?yna kadar ilgi ile izlenen önemli bir sanayi bitkisi olan ha?ha?yn tarymynyn Anadolu’da M.Ö 3000 yylyndan bu yana yapyldy?y ve anavatanynyn Ön Asya oldu?u bir çok yazar tarafyndan kaybedilmektedir.
Geleneksel ha?ha? üreticisi ülke olarak kabul edilen ülkemizde, gerçek üretici olan çiftçimiz pratik olarak ba?ka bir bitkinin yeti?tirilmesinin mümkün olmady?y topraklarda yeti?tirmektedir.
Ha?ha?yn kapsülünde ihtiva etti?i alkaloidlerinden (Morfin, Thebain, Kodein, v.s), %44-54 ya? ihtiva eden tohumundan (Ya? Sanayiinde, pasta ve börek yapymynda, çerez olarak) küspesinde hayvan yemi olarak, sapyndan da yakacak olarak faydalanylmaktadyr.




I. YAKIN GEÇMY?TEKY GELY?MELER VE MEVCUT DURUM
Ülkemizde herhangi bir synyrlama olmadan ha?ha? ekimi ve afyon üretimi yapylyrken; 1938 yylynda Toprak Mahsulleri Ofisinin Kurulmasyyla ha?ha?yn ekimi, kontrolü ve elde edilen afyonun alymy, muhafazasy ve ihracaty-ithalaty TMO’ya görev olarak verilmi? ve halen yürütülmektedir.
Ülkemizde halen 3298 sayyly kanunun ve yönetmeli?i hükümlerince müsaadeli olarak her yyl Bakanlar Kurulunca belirlenen Afyon, Amasya, Burdur, Çorum, Denizli, Isparta, Kütahya, Tokat, U?ak illerinin tamamy ile Konya ilinin Ak?ehir, Bey?ehir, Do?anhisar, Hüyük, Ilgyn, Kadynhany, Karatay, Meram, Selçuklu, Seydi?ehir ve Tuzlukça ilçelerinde Birle?mi? Milletlerce tanynan 400.000 dekarlyk alanda ha?ha? ekimi ve çizilmemi? ha?ha? kapsülü üretimi yapylmaktadyr.
Müsaadeli ve kontrollü olarak tarymy yapylan ha?ha?tan elde edilen çizilmemi? ha?ha? kapsülü üreticiler tarafyndan tek alycy olan TMO’ya satylmaktadyr. TMO’ca satyn alynan ha?ha? kapsülleri Afyon ili Bolvadin ilçesinde bulunan Afyon Alkaloidleri Fabrikasynda i?lenerek kapsülde bulunan morfin ve morfinin de türevleri elde edilmektedir. Üretilen morfin ve türevlerinin %90’y tybby amaçly olarak ihtiyaç sahibi ülkelere ihraç edilmektedir. Ayryca üretilen tohumlaryn bir kysmy üreticinin kendi ihtiyacy için ayrylmakta geriye kalan kysmyn belirli bir orany ihraç edilmektedir. Üreticiler kendi ihtiyaçlary için ayyrdyklary tohumlaryn basit yöntemlerle ya?yny çykartarak ya? ihtiyaçlaryny kar?ylamaktadyrlar.

III- TÜRKYYE’NYN ARAZY VARLI?I
1-Ha?ha? Ekim Alany Potansiyeli
Ha?ha? tarymy müsaadeli ve kontrollü olarak yapyldy?yndan müsaade edilen bölgelerdeki tarym alanlarynda ha?ha? ekim alany potansiyeli fazla olmasyna ra?men, dünya yasal uyu?turucu talebi, stok durumu ile ülkenin tarymsal ve ekonomik durumu dikkate alynarak, ülkemize tanynan 400.000 dekarlyk ekim limiti içerisinde, ha?ha? ekimi yapylmaktadyr.
2-Potansiyel Alanlardaki Rakip Ürünler
Ha?ha? ekimi yapylan yörelerde ayçiçe?i, ?eker pancary, hububat ve tütün gibi bitkiler rakip ürün olmaktadyr. Bu bitkilerle de münavebeye alynmasyna çaly?ylarak rekabet azaltylmaya çaly?ylmaktadyr.
3-Yeni Ekili?ler için Potansiyel Alanlar
Mevcut ha?ha? ekimi alanlary, Afyon Alkaloidleri Fabrikasynyn yyllyk i?leme kapasitesi olan 20.000 ton ha?ha? kapsülü üretimi için yeterli oldu?undan ekim alanlarynyn geni?letilmesi için yeni potansiyel alan dü?ünülmemektedir.
IV-Be? Yyllyk Kalkynma Plany Döneminde Geli?meler
1-Ystihdam (Tarym i? gücü olarak)
Ülkemizde ha?ha? ekimine müsaade edilen 10 ilde yakla?yk 100.000 çiftçimiz ha?ha? ekimi yapmaktadyr. Ha?ha? tarymy aile ziraaty ?eklinde yapyldy?yndan di?er i?lerinin yany syra, 100.000 aileye i? imkany sa?lamaktadyr.
2-Dünyadaki Durum ve Di?er ülkelerle Kyyaslama
Dünyada Hindistan, Japonya, Çin, Avustralya, Fransa, Yspanya gibi ülkelerde ha?ha? ekimi yapylmaktadyr. Ülkemiz dünya ha?ha? üreticisi ülkeler arasynda Hindistan’dan sonra en fazla ha?ha? ekimi yapylan ülke durumundadyr. Ayny zamanda Birle?mi? Milletlerce geleneksel ha?ha? üreticisi ülke olarak kabul edilmektedir. Afyon üretimi yapylan Hindistan ve çizilmemi? kapsülü üretin Türkiye’den sonra Avustralya da üçüncü syrada çizilmemi? kapsül üreten ülke konumundadyr.
3-Mevcut Durumun De?erlendirilmesi
Ha?ha? tarymy ve ürünlerinin de?erlendirilmesi ülkemiz açysyndan oldu?u kadar di?er ülkeler açysyndan da narkotik karakteri olmasy nedeniyle büyük öneme sahiptir.
Afyon Alkaloidleri Fabrikasynyn yyllyk i?leme kapasitesi olan 20.000 ton kapsül ihtiyacynyn da dikkate alynarak, Birle?mi? Milletlerce 400.000 dekarlyk alanda ülkemize ha?ha? ekim limiti tanynmaktadyr. Bu limit dahilinde ülkemizde kontrollü ve lisansa tabi olarak 10 ilde ha?ha? ekimi yaptyrylmaktadyr. Ha?ha? ekimi kontrolündeki ba?arymyz uluslar arasy düzeyde kabul görmü? durumdadyr.
Dünya yasal uyu?turucu pazarynda rekabet ko?ullary içerisinde yer alabilmemiz ancak kaliteli ha?ha? üretimi ile mümkün olacaktyr.
5. ÖNEMLY YLAÇ BYTKYLERYNYN BOTANYK ÖZELLYKLERY
5. 1. HA?HA?IN BOTANYK ÖZELLYKLERY
Famiye : Papaveraceae
Cins : Papaver
Türleri : Papaver somniferum L.
Papave orientle L.
Papaver puseude orientale L.
Papaver byrakteatum L.
Papaver dubium L.
Hiç ?üphesiz ki ha?ha? bugüne kadar insanlyk tarihinin en önemli ilaç bitkisidir. Çünkü afyon ve türevlerinin hekimlikte ikamesi mümkün olmamy? ve bunlaryn sentetikleri de yapylamamy?tyr. Afyon alkaloidleri, özellikle de morfin, acy ve a?ry dindirici, teskin edici ve kan durdurucu (pyhtyla?tyrycy) etkisi nedeniyle typta geni? ölçüde kullanylmaktadyr. Afyon türevleri ha?ha? bitkisinin hemen her yerinde bulunmakla beraber, en fazla kapsülde sentezlenmektedir.
5.1.1. Kök
Ha?ha?, yazlyk ve ky?lyk formlary bulunan, fakat ky?lyk ekildi?inde daha verimli olan tek yyllyk bir bitkidir. Kazyk köklü olup, zayyf geli?en yan kökleri vardyr. Ha?ha? kökleri ekim zamanyna, bitkinin geli?mesine ve topra?yn durumuna göre 20-30 cm derine kadar inebilir. Sulamalardan sonra esen kuvvetli rüzgarlar bitkiyi devirebilir. Kökleri zayyf oldu?undan bitkinin sökümü kolaydyr.
5.1.2. Sap ve dallar
Ha?ha? bitkisinin (Papaver somniferum L.) bir çok alt türü ve çe?idi bulunmaktadyr. Bitki tek saptan ibaret olabilece?i gibi özellikle ky?lyk ekimlerde 8-10 adet dal meydana getirebilir. Bitki boyu 100-120 cm, sap ve dallar yuvarlak, içleri bo?, bitki üzeri puslu, rengi koyu ye?ilimtyraktyr. Ha?ha? yukarydan a?a?yya do?ru dallanmakta, en ya?ly dal en üstte, en genç dal ise en altta bulunmaktadyr.

5.1.3. Yaprak
Yapraklaryn olu?umu a?a?ydan yukaryya do?rudur. Ylk zamanlarda (sapa kalkmadan önce) rozet ?eklindedir. Bitki sapa kalkmaya ba?lady?ynda, yapraklar oldukça büyük bir durum gösterir ve sapsyz bir ?ekilde sapy veya daly sararlar. Ha?ha?ta yapraklar kalyn, etli, kenarlary di?li ve orta damar belirgindir. En üstteki yaprak koltu?undan çiçek tomurcu?u meydana gelir.
1-HA?HA?IN BYTKYSEL ÖZELLYKLERY
1.1-Ha?ha?yn Di?er Bitkiler Arasyndaki Yeri
Tarymy yapylan ve çe?itli ?ekillerde faydalanma imkany olan kültür ha?ha?ynyn ilmi synyflandyrmaya göre di?er bitkiler arasyndaki yeri ?u ?ekildedir:
Takym : Rhoedales
Familya : Papaveraceae
Cinsi : Papaver
Tür : Papaver somniferum L.
Papaver Latincede gelincik, somniferum ise uyku verici-rüya gördürücü anlamyna gelmektedir. Bu synyflandyrmaya göre tarymy yapylan ha?ha?; tarlalarda, kyrlarda kendili?inden yeti?en gelincikle uzaktan akrabadyr. Do?u ve Güneydo?u Anadolu da?larynda kendili?inden yeti?en fakat çok yyllyk olan yabani ha?ha?lar ise kültür ha?ha?y ile ayny cins içinde mütalaa edilmektedir.
Ha?ha?, bitkilerden faydalanma yönlerine göre yapylan synyflandyrmada endüstri bitkileri ana grubunda, bu ana grubun da; hem ya? bitkileri, hem de ilaç baharat bitkileri alt gruplarynda yer almaktadyr. Ha?ha?yn, kapsül kabuklary ilaç sanayiinde, tohumlary ya? sanayiinde kullanyldy?y için endüstri bitkisidir.
1.2-Ha?ha?yn Geli?me Seyri
Kültür ha?ha?y tek yyllyk bir bitkidir, di?er bir ifadeyle ömrünü bir yyl içerisinde tamamlar. Tohumlar yeterli rutubeti ve sycakly?y bulursa 7-12 günde çimlenip, filizlenir. Çyky? gecikirse ya rutubet yetersiz ya da toprak sycakly?y yeterli de?ildir. Ha?ha?, ilk çyky?ynda görülen iki kulakçyk (kotiledonlar) dikkate alynmazsa, ilk çift yapra?y 10-14 günde, ikinci çift yapra?yny 6-10 günde, üçüncü çift yapra?yny 5-8 günde, dördüncü çift yapra?yny ise 4-6 günde meydana getirir. Bitki rozet dönemine (6-8 yaprakly dönem) ula?ty?ynda normal ky? ?artlaryndan zarar görmez. Yaprak çykartmayan ve iki kulakçyk döneminde –5 0C so?u?a maruz kalan bitkicikler ölür. Ha?ha? ky? aylarynda yava? da olsa geli?mesine devam etmektedir. Ky?lyk ekilen (sonbaharda) ha?ha? ky?tan çykynca çok hyzly bir geli?me gösterir

Yazlyk ekilen (ilkbaharda) ha?ha? ise çyky?tan itibaren hyzly bir geli?me göstermektedir. Ky?lyklarda tomurcuklanma 190-200 günde ba?larken, yazlyklarda bu süre 50-60 gün olmaktadyr. Tomurcuklaryn görülmesinden 9-13 gün sonra ha?ha? çiçek açmaya ba?lar (Resim 2). Tohumlaryn ekilmesinden kapsüllerin kurumasyna kadar geçen süre; ky?lyk, ha?ha?ta 270-280 gün, yazlyklarda ise 110-120 gün olmaktadyr. Ekim ortasynda ekilen ky?lyk ha?ha?la, Mart ortasynda ekilen yazlyk ha?ha? arasynda ekim zamany bakymyndyn 150 günlük bir fark olmakla birlikte, bu süre kapsül olgunla?masynda 7-15 güne dü?er. Yani ky?lyklar yazlyklardan 1-2 hafta daha erken olgunla?yr.
Resim 2: Çiçek açmaya ba?lamy? bir ha?ha? tarlasy.

1.3-Ha?ha?yn Morfolojisi
Mor çiçek açan ha?ha?larda çyky?ta kulakçyklarda ve ileri devrelerde yapraklarda morla?malar görülür. Bu renklenme olayy beyaz çiçeklilerde nadirdi.
Ha?ha? bitkisinin boyu iklim ve yeti?me ?artlaryna ba?ly olarak 30-165 cm arasynda de?i?ebilmektedir. Ana kapsülün yerden yüksekli?i dikkate alyndy?ynda normal ?artlarda yeti?tirilen bitkilerin boyu ortalama 1 m civaryndadyr. Ha?ha? bitkisi, pürüzsüz, az veya çok syvama mum tabakasyyla kaply, grimsi ye?il, olgunla?ma döneminde kahverengimsi sary renkte sap ve dallara sahiptir. bazy bitkilerde özellikle sap ve dallaryn kapsüle yakyn kysymlarynda dikenimsi tüylere rastlanyr. Ha?ha? sap ve dallaryn kapsüle yakyn kysymlarynda dikenimsi tüylere rastlanyr. Ha?ha? sap ve dallary sa?lam yapyly olmakla birlikte çok kuvvetli rüzgarlara mukavemet etmeyebilir. Türkiye’de yeti?tirilen ha?ha?lar dallanma gösterir. Dallanma bitkide üst taraftan alta do?ru olmaktadyr. Seyrek ekilmi? ha?ha? bitkilerinde, ya da fazla azotlu gübre verilerek vejetatif geli?mesi te?vik edilenlerde bu dallardan ikinci dallarda olu?maktadyr. Normal ?artlarda yeti?tirilen Anadolu ha?ha?larynda dal sayysy, ana sapla birlikte üç civaryndadyr. Bitkide olu?an ilk yan dalyn boyu ana sapyn boyunu geçmektedir.
Yapraklar gerek ?ekil ve gerekse büyüklük itibariyle bitkinin alt, orta ve üst kysymlarynda farklylyk göstermektedir. Alt kysymlardaki yapraklar ince-uzun, ortadaki yapraklar geni?-uzun, üst yapraklar ve özellikle de çiçek muhafaza yapraklary kalp ?eklinde ve küçüktür. Yaprak kenarlary az-çok di?li ve mum tabakasy (pus) ile örtülüdür.
Ha?ha? bitkisinde ana sap ve her dalyn ucunda bir tomurcuk (elma) olu?ur. Tomurcuklar, dy?y yaprak renginde içi ise beyaz ve pamuksu görünümde iki adet çanak yapra?y ile sarylmy?tyr. Yçte beyaz ya da mor renkli dört adet taç yapra?y, onun iç tarafynda da 150’ye yakyn erkek organ mevcuttur
Tomurcu?un ortasynda di?i organ, di?er adyyla kapsül bulunur. Ha?ha? sabahlary tan yerinin a?armasyyla çiçek açmaya ba?lar. Güne?in biraz yükselmesiyle çiçek açma son bulur. Açan çiçeklerde dy?taki iki adet çanak yapra?y hemen dü?er. Taç yapraklar ise ortalama 24 saat üzerinde kalmaktadyr. Ha?ha?yn taç yapraklarynyn (çiçek) rengi farkly olmaktadyr. Beyaz ve sary tohumlu ha?ha? çe?itleri beyaz çiçek açar. Gri, mavi, çi? kahve, pembe tohum renkli çe?itler ise mor (viyole) nadiren kyrmyzy çiçek açmaktadyr

Kapsüller ana saptan yan dallara göre orantyly olarak küçülür. Bitkideki kapsüllerin büyüklü?ü yeti?tirme ?artlaryna ba?ly olarak de?i?mekle birlikte ayny zamanda da çe?it özelli?idir. Ha?ha? kapsülleri dy? görünü?leri itibariyle oval, konik, yuvarlak ve fyçy ?ekillerinde olabilmektedir. Bu ?ekillerin kendine has uzunla?my? ve basykla?my? tipleri de mevcuttur. Türkiye ha?ha?larynda en fazla görünen ?ekiller konik ve yuvarlaktyr. Ky?lyklarda ve iyi yeti?mi? bitkilerde bu ?ekillerin basyk formlary, yazlyklar ya da iyi geli?memi? bitkilerde bu ?ekillerin uzamy? formlary görülmektedir. Anadolu ha?ha?larynda genel olarak bir bitkide de?i?ik ?ekilli kapsüller bulunmaktadyr. Ha?ha? kapsülünün tepesinde, ortalama 12 civarynda parçaly tepecik (stigma) bulunur (Resim 5). Tepecik parçasy (tyrnak) sayysy kadar kapsül içinde zar (perde) bulunur ki tohumlar bunlar üzerinde olu?ur. Bazy ha?ha? çe?itlerinde tepecik kapsüllü ha?ha? denmektedir. Açyk kapsüllü ha?ha? çe?itlerinde olgunla?ma sonrasynda, özellikle hasat geciktirilirse tohum dökülmesi olmaktadyr. Özellikle kabuklardaki morfin verimi bakymyndan önemli olan di?er bir kapsül özelli?i pus (mum) örtüsüdür. Kapsüller olgunla?yncaya kadar yüzeysel olarak dallar ve yapraklarda oldu?u gibi bir mum tabakasyyla kaplydyr. Bu mum tabakasy parmakla syyrylabilir. Bazy bitkiler de vardyr ki bu pus tabakasy ya çok zayyftyr ya da tamamen kaybolmu?tur. Böyle bitkilere pussuz bitkiler denir. Pussuz çe?itlerin kapsül kabuklarynda morfin oranynyn yüksek oldu?u literatürde kayytlydyr.

Resim 5 : Farkly Olgunla?ma döneminde bulunan ha?ha? kapsülleri

2-HA?HA?DAN FAYDALANMA ?EKYLLERY
Ha?ha?yn en önemli iki ürünü vardyr, bunlar tohumu ve kapsül kabu?udur. Bunlaryn dy?ynda henüz genç devresindeki bitkiler ye?il salata, bitki arty?y saplary yakacak olarak ülkemizde de?erlendirilmektedir.
2.1-Ha?ha? Kapsül Kabuklaryndan Faydalanma
Türkiye’de 1972 yylyna kadar ha?ha? kapsülleri teknik olgunluk döneminde, uygun byçaklarla çizilip çykan usareleri toplamak suretiyle afyon elde edilmi?tir. 1974 yylyndan itibaren kapsül çizimi yasaklanmy? olup, günümüzde çizilmemi? ha?ha? kapsüllerinin tohumlary alyndyktan sonra geriye kalan kabuklar morfin üretimi için Afyon Alkaloidleri Fabrikasynda kullanylmaktadyr (Resim 6)
Ha?ha? kapsül kabuklaryndan üretilen morfin, di?er alkaloid türevlerine de dönü?türülerek tybbyn hizmetine sunulmaktadyr. Bolvadin’de kurulu Afyon Alkaloidleri Fabrikasynda üretilen mamullerinin yüzde doksanyndan fazlasy ihraç edilmektedir.
Kapsül kabuklarynyn morfini alyndyktan sonra geriye kalan küspe tam olarak de?erlendirilememektedir. Yapylan analizler sonunda küspenin organik maddece zengin oldu?u (%78,5) tespit edilmi?tir. Bu konuda yapylan ara?tyrmalar neticesinde ha?ha? kapsülü küspesinin dekara 2,5-5 ton hesabyyla topra?a verilebilece?i ve gübre olarak de?erlendirilebilece?i, bu önerinin ?imdilik ha?ha?, arpa ve bu?day için yapmanyn mümkün oldu?u, bu uygulamanyn toprak kimyasy açysyndan olumsuz bir sonuç do?urmady?y, bununla birlikte toprak verimlili?inin önemli ölçüde artyrdy?y, toprak verimlili?i ve fiziki yapysyndaki düzelmeye paralel olarak ha?ha?, arpa ve bu?day bitkilerinde önemli ürün arty?yny sa?layan küspe kullanymynyn yaygynla?tyrylmasynyn uygun olaca?y görü?ü bildirilmi?tir.

2.2-Tohumlardan Faydalanma
Ha?ha? tohumlary morfoloji bölümünde açyklandy?y gibi gri-mavi, sary, beyaz, çi? kahve ve pembe renklerde olabilmektedir.
Türkiye’de en fazla yeti?tirilen ha?ha?lar syrasyyla sary, gri-mavi, beyaz tohumlu çe?itlerdir . Di?er renklere ise bu çe?itler içinde kary?yk olarak rastlanyr.

Ha?ha? tohumlary %45-54 arasynda ya? ihtiva etmektedir. Tohumlaryn ya? oranlary renklerine göre farklylyk göstermektedir. En yüksek oranda ya?y beyaz renkli tohumlar vermekle birlikte, bu çe?idin ülkemizde ekili?i pek fazla de?ildir. Ya? verimi bakymyndan ikinci syrayy sary renkli tohumlar almaktadyr. Gri-mavi renkli ve halk arasynda güvercin gö?sü olarak isimlendirilen tohumlaryn ya? orany daha dü?üktür.
Yurt içinde yo?unluklu olarak tüketilen sary ha?ha? tohumu, pasta, börek, çörek gibi hamur i?lerinde ayryca ya?y yemeklik olarak ve boya sanayiinde kullanylmaktadyr. Yhraç edilen Mavi ve Beyaz ha?ha? tohumlary ise kozmetik sanayi ve pastacylykta kullanylmaktadyr.
Ha?ha? ya?y ülkemizde halen, tohumlaryn sycak usulle preslenmesi ?eklinde elde edilmektedir. Ha?ha? eken yörelerde bu i?le u?ra?an ya?haneler mevcuttur. Yyi kalitede ha?ha? ya?y elde etmek için tohumlaryn çok iyi temizlenmesi, acy tada sebep olan kapsül parçacyklary ve di?er yabancy maddelerden aryndyrylmasy gerekmektedir. Ha?ha? ya?y çykartanlar tohumlary eleyip, savurmakta ve temizli?i bu ?ekilde sa?lamaktadyr.
Tohumlardan ya?yn alynmasyyla geriye kalan küspenin üreticilerimiz için ayry bir önemi vardyr. Presleme suretiyle ya?y alynan ha?ha? küspesi ortalama %36 ham protein ve %12 civarynda ham ya? içermektedir. Bu de?erler özellikle süt hayvanlarynyn beslenmesinde kyymet arz etmektedir.
Ha?ha? küspesiyle beslenen süt hayvanlarynyn sütlerinde ya? orany artmaktadyr. Afyon ve civarynda üretilen kaymaklaryn güzel at ve lezzeti ha?ha? küspesinin yaygyn kullanymyndan kaynaklanmaktadyr.
Ha?ha? tohumlary ya?y i?lenmeden de kullanylmaktadyr. Tohumlaryn ysytylyp ezilmesiyle elde edilen ezmeye (sürtülmü? ha?ha?) büyük ?ehirlerin marketlerinde rastlanyr olmu?tur. Ha?ha? ezmesi pekmez veya ?ekerle kary?tyrylyp beslenme de?eri yüksek tatlylar yapylmakta, ya da ha?ha?ly ekmek yapymynda kullanylmaktadyr. Tohumlar tabi haliyle çörek, ekmek ve lokum çe?itlerinin süslenmesinde ülkemizde oldu?u gibi Avrupa ve Amerika’da da kullanylmaktadyr (Resim 8).

Dy? ülkelerde pastacylykta kullanymy bizden daha yaygyn olup, tercih edilen temiz, kary?yksyz gri-mavi tohumlardyr. Gri-mavi ve beyaz tohumlaryn ihracaty önemli miktarlarda yapylmaktadyr.
3-HA?HA? TARIMI
Ha?ha? daha ziyade köy, kasaba vs. gibi yerle?im yerlerine yakyn olan, tarym, arpalyk olarak adlandyrylan tarlalarda yeti?tirilen bir bitkidir. Bu özelli?inden dolayy ha?ha? tarymy aile i? gücünün rasyonel olarak de?erlendirildi?i bir görünüm arz eder. Çiftlik gübresi ve uygun kimyevi gübrenin kullanyldy?y, bakym i?lerinin zamanynda yapyldy?y oranda kapsül ve tohum verimi artmaktadyr. Son yyllarda ha?ha? ekim alanlary taban ve sulu arazilere kaymaktadyr. Modern tarym tekniklerinin uygulanmasyyla üretici ?artlarynda 150 kg. kapsül kabu?u ve bundan daha fazla tohumun dekardan alyndy?y görülmü?tür. Bu sebeple ha?ha? ve ekim ve kontrolünden sorumlu elemanlarymyzyn ha?ha? tarymyny çok iyi bilmeleri ve her fyrsatta üreticileri bilinçlendirmeleri gerekmektedir.
3.1-Ha?ha?yn Yklim Ystekleri
Ha?ha? tohumlary toprakta yeterli rutubeti buldu?unda +4 0C’de çimlenebilmektedir. Toprak sycakly?y daha dü?ük oldu?unda tohumlar çimlenmeden kalyr. Sonbaharda +4 0C’de daha yüksek sycaklyklarda iyi bir geli?me gösterir. Kök sistemi iyi geli?mi? ve 6-8 adet rozet yapra?y vermi? bitkiler normal ky? mevsimini zarar almadan geçirir. Çyky?y gecikmi?, donlara kulakçyk yapraklary döneminde yakalanan bitkiler dondan zarar görür. Ky?yn çok so?uk geçmesi, topra?yn uzun süre don kalmasy bitkinin ilk yapraklarynda ölümlere neden olabildi?i gibi, daha ileri safhalarda da ölüme sebep olabilmektedir. Kar örtüsünün ha?ha? bitkisinin çok dü?ük sycaklyklarda bile zarar görmesini önleyen bir faktör oldu?unu unutmamak gerekir.
Ha?ha? bitkisi güne?i ve sycakly?y sever. I?yklanma süresinin uzun oldu?u yerlerde ya da vejetasyon dönemi boyunca havanyn açyk geçti?i yyllarda kapsüldeki morfin orany yükselmektedir. Avustralya’nyn ha?ha? yeti?tirilen Tasmanya yöresinde morfin oranynyn yüksekli?i y?yklanma süresinin uzunlu?uyla izah edilebilir. Ha?ha? bitkisinin yeti?me süresinde toplam sycaklyk iste?i 2300-2700 0C’dir. Çiçeklenme süresince meydana gelen yüksek sycaklyklara bir de dü?ük rutubet eklenirse döllenmede engeller ortaya çykar. Döllenmenin dü?mesi tohum veriminin dü?mesi sonucunu olu?turur.
Yukaryda izah edilenler dikkate alyndy?ynda ky?lary çok sert ve yazlary serin geçen yörelerin ve özellikle de yaylalaryn ha?ha? tarymyna pek uygun olmady?y anla?ylyr.
Ha?ha? bitkisinin yyllyk ya?y? ihtiyacy 600-700 mm dir. Bu ya?y?yn 300-400 mm lik kysmynyn yeti?me periyodunda, çiçeklenmeye kadar olmasy idealdyr. Çiçeklenmeden sonra ya?an ya?murlar döllenmede aksaklyklara sebep olup, tohum verimini dü?ürür, di?er taraftan da hastalyklaryn ve özellikle de mildiyö (Peronospora arborescens)’nün yayylmasyna neden olur. Vejetasyon süresince havanyn kapaly geçmesi ve yüksek rutubetin olu?masy da hastalyklaryn yayylmasyna sebep olmaktadyr. Tam çiçek açma döneminde (sabah erken saatlerde) ya?an ya?mur taç yapraklarynyn açmasyny engellemekte, çiçek yapra?yny kapsül tepesine yapy?tyrarak yabancy döllenmeyi önlemekte az da olsa tohum kaybyna sebep olmaktadyr.
Ha?ha? kazyk köklü bir bitki olmasyna ra?men yan kökleri zayyf geli?mektedir. Dolu ve kuvvetli ya?y?lar yapraklary parçalarken ya?y?yn veya sulamanyn arkasyndan gelen kuvvetli rüzgar bitkileri devirebilmektedir. Bu hususlar göz önünde tutularak bo?az doldurma i?leminin iyi yapylmasy, kök bo?azynyn sa?lamla?tyrylmasy gerekmektedir. Rüzgar zararyny önlemek uygun ekim teknikleriyle mümkündür.
3.2-Toprak Ystekleri
Ha?ha? bitkisi toprak istekleri bakymyndan seçici de?ildir ve hemen hemen tüm toprak çe?itlerinde yeti?ir. Toprak çe?itleri içinde kumlu-tynly topraklary tercih etmektedir. Zira kumlu-tynly topraklarda üniform (tekdüze) çyky? sa?lanmakta, rutubeti muhafaza etti?i için bitki iyi geli?ebilmektedir. A?yry killi topraklarda (a?yr topraklar) bitki kök geli?mesi zordur, di?er taraftan da kaymak tabakasy olu?turur, bu da çyky?y önler. Kumlu topraklar suyu tutmaz, çabucak a?a?ylara geçirir, bu nedenle bitkinin sa?lykly geli?mesi için gerekli rutubetin tutulmasy zordur. Di?er taraftan kumlu topraklarda, kuvvetli rüzgarlara ve ya?y?a kar?y bitkilerin ayakta durmasy zorla?yr. Olumsuz toprak ?artlary bitkilerin hastalanmasyna, bodur kalmasyna, yapraklaryn daralyp ye?il renginin kaybolmasyna, dallanmanyn olmamasyna ve netice olarak verimin dü?mesine neden olur.
Özetlemek gerekirse, ha?ha? orta a?yr, alüviyal, taban topraklarda en iyi ?ekilde yeti?tirilebilir.
3.3-Münavebe
Ha?ha? topra?y yormaz, yary nadas yerine geçer. Tarlayy erken terk etti?i için yerine hububat ekilebilir. Ha?ha? çapa bitkisi oldu?u için kendinden sonrasyna yabancy otlardan arynmy?, temiz bir tarla byrakyr. Tarlaya arka arkaya ha?ha? ekmek mümkünse de bunun mahzurlary da vardyr. Mahzurlardan bazylaryny, hastalyk ve zararlylaryn ertesi yyla artarak intikali, tarlaya tohum dökülmesinden dolayy ertesi yylda çe?it kary?masy ?eklinde syralamak mümkündür.
Bol ve sa?lykly ürün için ha?ha?y, di?er ürünlerle münavebeye sokmak yararlydyr. Nadas ya da çaba bitkilerinden sonra ha?ha? ekilmesi tavsiye edilir. Yeterli gübreleme yapmak kaydyyla arpa ve bu?daydan sonra da ha?ha? tatminkar ürün vermektedir. Türkiye’de sulanmaz bölgelerde genelde nadasa ha?ha? ekilmekte, ha?ha?tan sonra da tahyllardan birisi gelmektedir.
3.4-Gübreleme
ha?ha?tan iyi verim alabilmek için gübreleme gereklidir. Dekardan 150 kg. tohum alyndy?ynda topraktan 10,4 kg azot, 5,3 kg fosfor ve 9,3 kg potasyum kaldyrdy?y bilinmektedir. Topraktan kaldyrylan bu besin maddelerinin topra?yn muhtevasy da dikkate alynarak tabii ve suni gübrelerle verilmesi gerekmektedir.
Ha?ha? çiftlik gübresinden çok ho?lanan bir bitkidir. Çiftlik gübresi bitkilere besin sa?lamakla birlikte asyl olarak topra?yn su tutma kapasitesini ve karakterini düzeltici etkisi vardyr. Bu açyklama y?y?ynda ha?ha? ekilecek tarlaya dekar ba?yna 2-2,5 ton hesabyyla yanmy? çiftlik gübresi vermek yeterli faydayy sa?layacaktyr. Burada dikkat edilecek husus gübrenin yanmy? olmasydyr. Zira yanmamy? çiftlik gübresi Danaburnu ve Bozkurt gibi toprak zararlylarynyn rahat ço?almalaryna, di?er bitkilerde oldu?u gibi ha?ha?a da özellikle genç devrede zarar vermelerine yol açar. Çiftlik gübresinin verilme zamany toprak hazyrlamak için yapylan ilk sürüm dönemidir. Ylk sürümde çiftlik gübresi tarla yüzeyinde mütecanis yayylyp, derin i?lemeyle topra?a kary?tyrylyr.
Di?er önemli bir husus ha?ha?yn ihtiyacy olan bitki besin maddelerinin kimyevi gübrelerle topra?a verilmesidir. Kullanylacak gübre miktary topra?yn yapysy ve besin maddesi muhtevasyna ba?ly olmakla birlikte, iyi bir geli?me ve verim için ortalama rakamlar vermek gerekirse, dekara 3 kg. saf fosfor ve 8-10 kg saf azot yeterli olmaktadyr. Türkiye topraklary potasyum bakymyndan zengin oldu?u için bu yönlü bir gübrelemeye gerek duyulmamaktadyr.
Yukaryda verilen bilgiler y?y?ynda a?a?yda belirtilen gübreleme programyny tavsiye edebiliriz

Gübrenin verilme zamany
Dekara Verilecek Saf
Madde Miktary
Saf Madde Kar?yly?y Ticari
Gübre Miktary
Ekim Öncesi Sürümde
Veya Ekimde Tyrmyk,
Diskaro Altynda
3 Kg Fosfor
4 kg Azot
7 Kg TSP (%42-44)
20 Kg A.Sülfat(%21)
Kompoze Gübre Olarak
20 Kg Kompoze (20.20.0)
7 Kg DAP(18.46.0)
13 Kg A.Sülfat
Birinci Çapa öncesi veya
Birinci Çapada
4-6 Kg azot
15-25 Kg A.Nitrat(%26)


?unu bir daha belirtmekte fayda vardyr. Ha?ha?yn ky?a daha sa?lam ve dayanykly girmesi, ilkbaharda hyzly bir geli?me göstermesi, netice olarak da bol ve sa?lykly ürün alynmasy, zamanynda ve yeterli gübrelemeyle mümkün olacaktyr.
3.5-Tarla Hazyrly?y
Ha?ha? tohumlary çok küçüktür. Bin tanesinin a?yrly?y ancak 0,5 gram gelmektedir. Tohumlaryn küçüklü?ü dikkate alyndy?ynda ekim yapylacak tarlanyn ihtimamla hazyrlanmasy gerekti?i ortaya çykar. Her ?eyden önce tohumlaryn çimlenebilmesi için rutubetli toprakla sarylmasy gerekir. Di?er taraftan ha?ha? kazyk köklü bir bitki oldu?u için derin sürülmü? tarlayy sever. Bu ?artlary sa?layabilmek için a?a?yda syralanan i?lemler yapylyr.
Tarladan ürün kaldyrylmy? ise çiftlik gübresi verilerek derin bir sürüm yapylyr, anyz ve gübre topra?a kary?tyrylyr. Bu i?lem ürün kaldyrylyr kaldyrylmaz yapylmalydyr.
Tarla nadas ise, sonbaharda çiftlik gübresi verilip derince sürülmelidir.
Eylül sonu, Ekim ba?ynda fosforlu gübrenin tamamy ve azotlu gübrenin yarysy saçylarak tarla tekrar i?lenir.
Toprak i?lemede kazaya?y kullanylyr. Yeterli rutubet yoksa ve imkan da varsa sulama yapylarak toprak tava getirilmelidir.
Toprak i?leme i?lerinde topra?yn un ufak edilmemesi, furda yapysynyn korunmasy di?er bitkilerde oldu?u gibi ha?ha? ekiminde de önem arz etmektedir. Topra?yn hafif kesekli kalmasy, ya?y? sonunda kaymaklanmayy önledi?i gibi ky?lyk ha?ha?larda bitkiyi so?u?a kar?y da korur.
Yazlyk ekimlerde ise ilkbaharda ilk fyrsatta gübreleri vererek tarlayy derince sürmek ve bu ?ekilde ekime hazyrlamak yeterli olmaktadyr.
3.6-Tohumluk
Ha?ha? tohumlary 3 yyl boyunca çimlenme kabiliyetini muhafaza etmekte, takip eden yyllarda bu özelli?ini tedricen kaybetmektedir. Bu nedenle kullanylan tohumlu?un taze olmasy istenir. Di?er taraftan tohumlu?un tek renk yani kary?mamy?, do?al renk ve kokusunda olmasy gereklidir. Tohumlu?un seçimi ve amaçly yeti?tirme ileriki konularda daha geni? olarak açyklanmakla birlikte bazy hususlary burada açyklamakta fayda vardyr.
Ha?ha? hastalyklaryndan en önemli ve en yaygyn olany ha?ha? mildiyosudur.
Bu hastalyk tohumla ertesi yyla intikal etmekte ve yayylmaktadyr. Bunu önlemek için hastalykly tarladan tohum almamaya dikkat edilmelidir.
Ha?ha? bitkisi üzerinde en iyi geli?mi?, iri, dolgun tohumlar ana kapsülde bulunur. Bu nedenle hasatta, öncelikle iyi geli?mi? ana kapsüllerden bir sonraki ekime yetecek kadar tohumu alyp ayyrmak lazymdyr. Bunu yaparken de renk kary?ymy olmamasyna dikkat edilmelidir. Zira tek renk tohum üretmek pazarlamada daima üreticinin faydasynadyr.
3.7-Ekim
Ülkemizde ha?ha? ekimi genel olarak elle serpme ?eklinde yapylmaktadyr. Elle ekimde tohum yalnyz, bazen de yary yaryya ince kumla kary?tyrylyp serpilir. Serpme ekimde dekara verilen tohum 1-2-5 kg arasynda de?i?mektedir. Makineli ekimde ise dekara verilen tohum miktary 300 grama kadar dü?mektedir. Makineli ekimde çyky?lar üniform tekdüze olmakta, özellikle çapalama ve ilaçlamada büyük oranda i?çi tasarrufu sa?lanmaktadyr. Makineli ekime geçilmesi halinde tohumdan yapylacak tasarruf göz ardy edilemez.
Yster serpme isterse syraya olsun tohumlaryn üzeri 2 cm toprak tabakasyyla örtülmelidir. Serpme ekimde, toprak yüzeyine tohum atyldyktan sonra tapan (tahta sürgü), çaly sürgü, diskaro veya tyrmyk geçirilir. Makineli ekimde böyle bir i?leme gerek yoktur.
Özellikle syraya ekimde dikkate alynmasy gereken bir konu vardyr ki, o da ekim yönüdür. Daha önceki bölümlerde yeri geldikçe açyklandy?y gibi, ha?ha? bitkisi kuvvetli rüzgarlardan zarar görür. Bu özelli?i dikkate alynarak özellikle kuvvetli rüzgar alan yerlerde rüzgar yönünde ekim yapmak faydalydyr.
Ha?ha? ülkemizde genel olarak gözlük ekilmekle birlikte, ky?tan zarar görülmesi halinde ya da ky?yn çok sert geçti?i yörelerde yazlyk olarak da ekilebilmektedir. Gözlük ekim zamany, yörelere göre bazy farklylyklar göstermekle birlikte Ekim yanyny ilk haftasydyr. Yazlyk ekim zamany ise Mart sonu Nisan ba?ydyr. Ha?ha? konusunda yazylmy? bazy kitaplarda ky?lyk ekimde (Ocak-?ubat) bahsedilmekle birlikte, günümüz ekili? alanlarynda bunun pratik bir de?eri bulunmamaktadyr.
3.8-Bakym Y?leri
ha?ha? tarymynda verim açysyndan bakym i?leri önem arz eder. Tatminkar ürün almak, zamanynda ve yeterli bir bakymla mümkün olmaktadyr. Bu bölümde bakym i?leri, sulama, çapalama ba?lyklary altynda incelenecektir. Bakym kapsamynda yer alan hastalyk ve zararlylarla mücadele konusu ise ileriki bölümde geni? olarak izah edilmektedir.
3.8.1-Sulama
Tohumlar çimlenebilmek için tohum yata?ynda yeterli rutubeti bulmalydyr. Bitkilerin dayanym seviyesinde ky?a girebilmesi için zamanynda çyky?yn sa?lanmasy gereklidir. Bunun için ekimde tarlanyn tavda olmasy ya da ekim sonrasy yeterli suyun topra?a verilmesi gerekmektedir. Ekim öncesi topra?y tava getirmek için bazy yörelerimizde tarla salma sulanmakta, ekim bunun üzerine yapylmaktadyr. Kendi çaly?malarymyzda ise ekimden sonra ya?murlama yapylarak syhhatli çyky? sa?lanmy?tyr. Her iki metot da imkany olan üreticilere tavsiye edilebilir.
Çaly?malarda, ha?ha?yn su tüketimi ky?lyklarda 752 mm, yazlyklarda 425 mm olarak bulunmu?tur. Ky?lyk ha?ha?ta, tomurcuklanma döneminde bir defa sulama (111 mm), yazlyk ha?ha?ta ise; tomurcuklanmada bir, çiçeklenme zamanynda bir olmak üzere (her defasynda)75-80 mm) iki defa sulama yeterli olmaktadyr. Bu ?ekilde yapylan sulamayla gerek tohum ve gerekse kabuk veriminde önemli arty? sa?lanmy?tyr. Netice olarak imkan dahilinde ise, özellikle ilkbahar devresinin kurak geçti?i yyllarda ha?ha?yn sulanmasy gerekmektedir.
3.8.2-Çapalama
Ky?tan çyky?ta ha?ha? bitkileri 7-10 yaprakly olunca seyreltme ve ilk çapa yapylyr. Ekim makine ile yapylmy?sa 50 cm syra arasy için syra üzerinde her 20 cm’de bir bitki byrakylyr
Serpme ekilen tarlalarda ise 30 cm ara ile bitki byrakmak yeterlidir. Serpme ekimde özellikle birinci çapa zor olmakta, fazla i?çi istemektedir. Syraya ekimde ise syra aralarynda sadece ot alynyp, syra üzerlerinde ha?ha? seyreltmesi yapylmaktadyr. Bu da dekarda çapacy sayysy bakymyndan en az üçte bir tasarruf sa?lamaktadyr.

Seyreltme ve 1. çapadan 15-20 gün sonra ikinci çapa ve bo?az doldurma i?lemi yapylyr. Ha?ha? bitkisi kazyk köklü olmakla birlikte yan kökleri iyi geli?medi?inden ve toprak üstü kysmy da büyük oldu?u için, özellikle ya?murla birlikte gelen sert rüzgarlara dayanamayyp devrilir. Bu sebeple bo?az doldurma önemli bir önlem olarak ortaya çykar.
Ykinci çapadan sonra ha?ha? çok hyzly bir geli?me gösterir ve bitkiler topra?y gölgeler, yabancy otlaryn geli?mesine imkan vermez. Netice olarak ha?ha?ta 3. çapa yapmaya gerek kalmaz.
3.9-Hasat
Ha?ha? kapsülleri kuruldu?u zaman zarlar üzerinde dizilen tohumlar kapsül dibine dökülür. Olgunla?an kapsüller elle sallandy?y zaman ses verir. Bir bitki üzerindeki, ya da bir tarladaki tüm kapsüller ayny zamanda olgunla?maz. En son olu?an kapsüller en son olgunla?ty?yndan hasada karar vermek için en alt kapsüllere bakmak gerekir . Kapsüllerin açyk ve kapaly olu?u bir çe?it özelli?i olmakla birlikte, olgunla?ty?y halde hasat edilmeyen ve güne?e maruz kalan, di?er bir ifadeyle a?yry derecede kuruyan kapsüllerde de açylma görülebilir. Bu hasatta tohum dökülmesine ve kayba neden oldu?undan hasat zamanynyn geciktirilmemesi gerekir.
Hasatta kapsüller sapa birle?me noktasyndan kyrylarak toplanyr, tohumluk için ana kapsüllerden yeteri kadary, ba?ka renk kary?mamasy için byçakla kesilip tohumlary alynyr. Ürünün geriye kalany kapsül ezme makinesinden geçirilir veya tahta tokaçlarla kyrylyr. Hasat syrasynda kapsüller çizilip çizilmedi?i belli olacak büyüklükte ezilmeli, tozlanmaya meydan verilmemelidir.

4-HA?HA?IN ÖNEMLY ZARARLILARI, HASTALIKLARI VE MÜCADELE USULLERY
Bir önceki bölümde bahsedildi?i gibi çe?itli yönlerden yararlanylan ha?ha? bitkisinin gerek ülke gerekse üretici ekonomisinde önemli yeri vardyr. Bu önemi daha da artyrmak, ha?ha?y di?er bakym tedbirlerine ilaveten, hastalyk ve zararlylardan korumakla mümkündür. Bilindi?i gibi ha?ha? ekolojik, ko?ullara ba?lyk olarak her devresinde çe?itli zararlylaryn saldyrysyna u?ramaktadyr. Salgyn oldu?u yyllarda bu zararly ve hastalyklar nedeniyle üründe önemli miktarda kayyplar meydana gelmektedir.
Bu nedenle ha?ha?yn önemli zararly ve hastalyklaryny tanymak ve bunlarla mücadele konusunda bilgi sahibi olmak gerek üretici gerekse ha?ha? çaly?anlary için önemlidir.
4.1-Ha?ha? Kök Kurdu
Ceuthorrhynchus denticulatus (Schrank)
Tanynmasy:
Kyn kanatlylardan hortumlu böcekler familyasyna ba?ly olan zararlynyn ergini 3,3-4,0 mm vücut uzunlu?unda, grimsi kahverengidir.
Çok hareketli olan erginler dokunuldu?unda anten ve bacaklaryny toplayarak ölü taklidi yaparlar. Olgun larvanyn boyu 6 mm olup, bacaksyzdyr. Ba? sarymsy açyk kahverenginde vücut beyaz ve tombulcadyr (Resim 11).
Yumurtalary oval, ?effaf ve beyazymsy sary renkli olup, çyplak gözle fark edilmeyecek kadar küçüktür. Pupa toprak altynda ve topraktan yapylmy? bir kokon içindedir.

Ya?ayy?y:
Ky?y ergin olarak toprak içinde geçirir. Baharla ha?ha? ekimi yapylan illerimizde genellikle Mart ayyndan itibaren erginler tarlada görülmeye ba?lar. Ergin çyky?lary ile iklim ko?ullary ve bitki fenolojisi arasynda yakyn bir ili?ki vardyr. Örne?in, ha?ha? bitkileri 4-6 cm boyda ve 3-4 çift yaprakly oldu?u dönemde erginler de çykar ve yaprak üzerinde beslenirler 1-2 hafta süre ile beslenen erginler çiftle?irler ve di?iler yumurtalaryny alt yapraklara, orta damar boyunca tek tek bazen de 2’li ve 3’lü gruplar halinde byrakyr. Yapylan çaly?malarda bir ergin di?inin günde en çok 11 adet yumurta byrakabildi?i ve ömrü boyuca byrakty?y toplam yumurta sayysy 104 adet oldu?u tespit edilmi?tir. Byrakylan yumurtalaryn ortalama 11,5 günde açyldy?y, larva döneminin 34,2 ve pupa döneminin de 12-2 günde tamamlandy?y saptanmy?tyr. Zararly yylda bir döl vermektedir.
Zarar ?ekli:
Erginler taze yapraklarda küçük delikçikler açarak beslendiklerinden zararly olur. Bu tür zarar ço?unlukla bitki boyu 8 cm ve yaprak sayysynyn 10-12 oldu?u döneme rastlar. Zarar özellikle alt yapraklarda görülür. Esas zarary yapan larvalardyr. Larvalar ha?ha?, köklerinde beslenerek yüzeysel galeriler olu?turur. Mayys ayy ortalarynda sökülen köklerde larvalaryn inci gibi syralanmy? oldu?u görülebilir.
Zarara u?ramy? kökleri kararyr, dü?er ve yapraklary sararyr, boy kysa kalyr. Bu oyuklar köklerin özüne kadar gitmedi?i için bir süre sonra bitki kendini toparlar, ancak çiçek açyp kapsül ba?lar ise de bitkinin geli?mesi yava?lady?yndan sa?lam bitkilere oranla az sayyda sa?lyksyz kapsül ba?lar. Böyle kapsüllerden elde edilen verim de az olur.
Mücadelesi:
Kültürel Önlemler
Erken yapylan ky?lyk, ekim ve münavebe, zararly yo?unlu?unun büyük ölçüde dü?mesine neden olacaktyr.
Kimyasal Mücadele
Ylkbaharda bitki ba?yna 1-2 ergin dü?tü?ü dönemde, ky? aylarynyn so?uk veya ylyk geçmesine ba?ly olarak de?i?mekle birlikte genellikle Mart ortasy – Nisan ortasy, ilk yumurtalar byrakylmadan önce erginlere kar?y ilaçlama gereklidir. Yapylan ilaç denemeleri sonucu zararlyya kar?y kullanylacak ilaçlaryn etkili madde ady ve dozlary Tabla-2’de gösterilmi?tir.


Tablo-2: Ha?ha? Kök Kurduna Kar?y Kullanylan ilaçlar ve Dozlary

Etkili Madde Ady ve Orany
Formülasyonu
Dozu (100 Lt. Suya)

Azinphos methyl 230 gr/l
EC
200 ml
Fenitrothion 550 g/l
EC
150 ml
Malathion 650 g/l
EM
200 ml
Diazinon 185 g/l
EC
200 ml
Fenthion 525 g/l
EC
150 ml
Parathion-methyl 360 g/l
EC
200 ml

Zararlynyn yo?un oldu?u durumlarda (m2de 20 adet ergin) ilaçlamanyn 7 gün ara ile iki kez yapylmasy uygundur.
4.2-Yaprak Biti
Aphis Fabae (Scopoli)
Bitki özsuyuyla beslenen küçük böceklerden olan afidler genellikle koloniler halinde pek çok konukçu bitkinin yapraklarynda ya?arlar. Erginler 1,3-2,7 mm arasynda de?i?en vücut uzunlu?unda, siyah renklidirler. Kanatly ve kanatsyz formlary vardyr. Zararlynyn ergin ve nimf dönemlerinde karnynyn ucuna do?ru iki yanda birer adet olan mum borucu?undan mumsu maddeler salgylanyr. Ayryca abdomen sonunda tatly maddeler çykartylyr (Resim 12)

Resim 12 : Ha?ha?ta yaprak biti nimf, kanatsy ve kanatly ergini

Ya?ayy?y :
Ky?y genellikle döllenmi? yumurta halinde çe?itli konukçu bitkiler üzerinde geçirirler. Havalaryn ysynmaya ba?lamasy ile ?ubat sonu Mart ayy ortalaryna do?ru yumurtalar açylyr ve kanatsyz olan bu ana döller ky?ladyklary esas konukçu bitki üzerinde ço?alyrlar. Meydana gelen kanatly formlar bulunduklary konukçuyu terk ederek ara konukçulara geçerler. Ha?ha? ekim alanlarynda zararly ile bulu?malar Nisan ayynyn son haftasyndan itibaren ba?lar. Hasat sonuna dek ço?almaya devam eder. Ha?ha?lar hasat edildikten sonra da ky?y geçirirler. Ekolojik ko?ullar uygun gitti?i sürece hemen hemen 10 günde bir döl verebilmektedir.
Zarar ?ekli ve Konukçulary :
Yaprak biti nimf ve erginleri ha?ha? yapraklarynyn alt yüzlerinde, gövde ve dallar ile kapsüllerde koloniler halinde bulunur ve buralardan öz suyu emerek beslenirler. Beslenme sonucu yapraklarda emgi lekeleri ve kyvrylmalar, kapsüllerde sararma ve kurumalar meydana gelir. Ayryca, zararlynyn salgylamy? oldu?u tatly maddeler yaprak ve kapsüllerde ballyk olu?turur. Bu nedenle bitkinin özümleme yapmasy güçle?ir. Böyle bitkilerde geli?mede durgunluk, özellikle kapsüllerde ?ekil bozukluklary meydana gelebilir . Bu durum verim ve kaliteyi oldukça etkiler. Zararly, çe?itli virüs hastalyklarynyn ta?yyycysy olarak da ayry bir önem ta?ymaktadyr. Polifag bir zararlydyr, yani pek çok bitkide beslenerek zarar yapabilmektedir. Ha?ha?yn dy?ynda fasulye, bakla, börülce, ?eker pancary, enginar, domates, havuç, muz ve süs bitkileri önemli konukçulary arasyndadyr.

Mücadelesi :
a) Kültürel Önlemler
Hasattan sonra tarlada kalan artyk bitkiler ve zararlyya konukçu olabilecek yabancy otlar yok edilmelidir.
b)Kimyasal Mücadele
Polifag bir zararly olan yaprak biti için ha?ha?a özel bir ilaç kullanymy önerilmemesine ra?men, yaprak bitleri için spesifik bir ilaç olan Primicarb (50 WP) etkili maddeli ilaçtan 100 litre suya 50 gram kullanylabilir. Bu zararly çabuk ço?alan bir zararly oldu?u için birkaç kez ilaçlama yapylmalydyr.





4.3-Bozkurt
Agrotis ipsilon (Hufn.)

Tanynmasy :
Noctuidae familyasyna ba?ly kelebeklerden olan zararlynyn ergini 40-47 mm arasynda de?i?en kanat açykly?yna sahip olup, koyu kahve veya siyahymsy vücudu vardyr. Tanymada en belirgin özelli?i ön kanatlarynda böbrek ?eklinde bir lekenin olu?udur. Antenler erkek bireylerde çift tarafly tarak ?eklinde, di?ilerde ise iplik gibi düzdür ).
Yumurtalar iki tarafyndan bastyrylmy? küre biçimindedir. Renk ilk byrakyldy?ynda beyazymsy, ye?ilimsidir. Açylmaya do?ru renk koyula?yr. Boz renkli grimsi, siyahymsy olan larvalar olgunla?yncaya kadar 6 dönem geçirir. Her dönemde larva farkly desenlere sahiptir. olgun bir larvanyn boyu 4-7 cm arasynda de?i?ir. Larvanyn ba? kysmy soluk kahverenginde olup üzeri siyah yuvarlak lekelerle bezenmi?tir. Her vücut bölmesinde dörder siyah leke bulunur. Pupa kyrmyzymsy kahverenginde olup, 16-20 mm uzunluktadyr.

.

Ya?ayy? :
Ky?y larva veya pupa döneminde toprakta geçirir. Ylkbaharda havalaryn ysynmaya ba?lamasy ile birlikte faaliyete geçen kelebekler yumurtalaryny ha?ha? bitkisinin yapraklary üzerine veya kök bo?azyna yakyn bir yere tek tek veya gruplar halinde byrakyr. Yumurtalar bir hafta içinde açylyr. Çykan larvalar geceleri beslenirler. Gündüzleri beslendikleri bitkinin kök bo?azyna yakyn bir yerinde kyvryk bir ?eklide dururlar. Larva dönemi ekolojik ko?ullara göre 2 hafta ile 5 ay arasynda de?i?ir. Olgunla?an larva yaz ba?laryna do?ru pupa olmak üzere topra?a iner. Toprakta kendisine bir odacyk hazyrlarlar ve burada pupa olur. Pupa dönemi 10-16 gün sürer. Yylda 3-4 döl verir.
Zarar ?ekli ve Konukçulary :
Bozkurt larvalary ilk dönemlerinde daha çok yapraklarda beslenir ve delikler ?eklinde henüz taze olan ha?ha? yapraklaryny yerler. Daha ileriki dönemlerde ise ha?ha? bitkilerini kök bo?azyndan keserler. Kesilmi? bitkiler tamamen kurur ve ölür .

Konukçulary tütün, pamuk, ayçiçe?i, pancar, hububat, yem bitkileri, bazy süs bitkileri ve çe?itli sebzelerdir. Yani ha?ha? dahil olmak üzere pek çok kültür bitkisinden beslenen bir zararlydyr.

Mücadelesi :
a)Kültürel Önlemler
Tarla temizli?ine önem verilmeli, ky?tan bahara çykarken tarla otlu bulundurulmamaly ve bula?yk tarlalarda toprak i?lemesi derin yapylmalydyr.
b)Kimyasal Mücadele
Tarlanyn en az 5 ayry yerinde birer metrekarelik alanlarda larva aranmaly ve metrekarede 1-3 arasynda larva bulundu?unda ilaçlamaya geçilmelidir. Larvalara kar?y ilkbaharda Trichlorphon Endosulfan veya Chlorpyrifos etkili maddeli ilaçlardan biri ile yapylmy? zehirli yemler kullanylyr. Bunun için 10 Kg. kepe?e 250 g Trichlophon (%80) veya 150 gram Endosulfan(%32,9) veyahut 300 gran Chlorpyrifos(%25) etkili maddeli ilaç kary?tyrylyr. Bu kary?yma yarym Kg ?eker veya 1 Kg pekmez ilave edilir. Kary?ym 5 litre su ile nemlendirilerek tercihen ak?amüzeri toprak sathyna özellikle bitkiye yakyn yerlere gelecek ?ekilde bir dekara 6 kg. zehirli yem kullanylarak serpilir.
4.4-Trips
Ha?ha? çiçekleri üzerinde 4 tür trips bulunmu?tur. Ancak yo?unluk ve yaygynlyk bakymyndan Thrips tabaci ba?ta gelmektedir.
Thrips tabanci Lind.
Tanynmasy :
Erginlerde vücut uzunlu?u 1 mm kadar olup, dar ve hafifçe yassy yapyly böceklerdir. Genel vücut rengi saman sarysy, kirli sary veya ye?ilimsidir. Kanatlary ince-uzun yapyly ve sary veya sarymsy gri renklidir. Ba? dikdörtgen ?eklinde olup, geni?li?i uzunlu?undan biraz fazladyr. Antenler 7 parçaly ve uçtaki parçalar di?erlerine oranla biraz daha koyu renklidir (Resim 16).
Ynce-uzun yapyly olan kanatlar saçak ?eklinde kyllarla çevrilmi?tir. Bu kyllar alt kysymlarda daha uzundur. Karyn bölgesi açyk veya kirli sary renkli ve uzunca yapylydyr. Erkek bireylerde kanatlar yoktur ve do?ada çok az rastlanyr.
Yumurtalar ortalama 0,25 mm uzunlukta, ?effaf ve beyazymsy renklidir. ?ekilleri fasulye biçimindedir.
Larvalar sarymsy, ye?ilimsi veya kirli sary renklidir. Olgun bir larvanyn boyu 0,8-0,9 mm arasynda de?i?ir.

Resim 16 : Trips ergini.

Ya?ayy? :
Ky?y ergin, prepupa veya pupa döneminde toprak içinde veya toprak üzerinde bulunan bitki artyklaryndan geçirir. Genellikle Mayys ayy ba?larynda, ha?ha?laryn çiçekte olduklary dönemde ergin ve larvalar görülmeye ve zararly olmaya ba?lar. Di?iler yumurtalaryny yaprak dokusu içine byrakyr. Bir di?i ortalama olarak 30 kadar yumurta byrakabilir. Yumurtalar 3-5 gün içinde açylyr. Çykan larvalar kysa bir süre sonra beslenmeye ba?larlar. Larva dönemi 5-12 günde tamamlanyr. Olgunlu?a eri?en larva topra?a iner ve pupa olur. Pupa dönemi ortalama bir hafta sürelidir. Yylda verdi?i döl sayysy iklim ko?ullaryna ba?lydyr. Uygun ko?ullarda 3-6 döl verebilir.
Zarar ?ekli ve Konukçulary:
Zararlynyn larva ve erginleri özsu emerek beslenir. Emilen yerlerdeki klorofil hücreleri zarar gördü?ünden emilen kysymlar beyaza veya gümü? rengine dönü?ür. Zararlynyn yo?un olarak bulundu?u çiçeklerde, emgi sonucu yol yol çizgiler ?eklinde bo?luklar meydana gelir. Tomurcuklaryn geli?mesinde durgunluk görülebilir.
T. tabacy pek çok bitkide beslenebilen bir zararlydyr. En çok tercih etti?i bitki tütündür. Bu zararly bazy virüs hastalyklarynyn da ta?yyycysy oldu?undan ayry bir önem arz etmektedir.
Mücadelesi :
Yaprak bitine kar?y önerilen ilaç bu zararlyyy da kontrol etmektedir.
4.5-Danaburnu
Gryliotalpa gryllotalpa
Tanynmasy
Erginler genellikle 6-7 cm vücut uzunlu?unda gri ve kahverengi iri yapyly böceklerdir. Ba? kysmy oldukça geli?mi? durumdadyr. Petek gözler küçüktür. Ön bacaklar kazycy tipte olup, iyice yassyla?my?tyr. Bacaklaryn kenarlary oldukça kuvvetli dikenlerle çevrilmi?tir. Dana burunlaryn uzun ve kysa kanatlylary olmak üzere iki formu vardyr. Yumurtalar genellikle 2-3 mm uzunlukta ve elips ?eklindedir. Ylk byrakyldyklary zaman renkleri beyazymsy sarydyr. Daha sonra renk gittikçe koyula?yr (Resim 17).

Resim 17 : Danaburnu

Ya?ayy?y :
Erginler ky?y toprak içinde galeri ?eklinde olan yuvalarynda geçirirler. Bu yuvalar genellikle topra?yn 10-20 cm derininde bulunurlarsa da toprak nemine göre bu derinlik de?i?ebilir. Örne?in, kuru topraklarda yuvalaryn bulunduklary derinlik 35 cm iken çok nemli topraklarda 6 cm dir.
Ylkbahar ba?laryna do?ru görünmeye ba?layan erginler çiftle?tikten sonra di?i yumurtalaryny toprak içindeki yuvalaryna toplu olarak byrakyr. Bir di?i, bir defada 100-200 arasynda yumurta byrakabilir ve 2-3 defada tamamlanyr. Yumurta byrakma i?i hemen hemen mayys ayyna rastlar. Yumurtalar do?al ko?ullara göre 10-20 günde açylyr ve ço?unlukla hazyrin ayy içinde ergin öncesi dönem olan nimfleri görmek mümkündür. Nimfler ilk zamanlarda toplu olarak bulunurlar. Birkaç gün sonra gruptan ayrylarak etrafa da?ylyrlar. Geli?melerini tamamlamak için uzun süreye gereksinme oldu?undan ky?y nimf halinde toprakta geçirirler. Havalaryn ysynmasy ile tekrar faaliyete geçen nimfler Temmuz-A?ustos aylarynda ergin olurlar. Bu erginler ky?y geçirir ve gelecek baharda yumurta byrakyrlar. Bu suretle geli?meleri 2 yylda tamamlanmy? olur. Daha sycak bölgelerde yylda bir döl de verebilirler.
Esas olarak bitki yerler, fakat geli?meleri için gerekli olan proteini böceklerden sa?larlar. Ço?unlukla kannibanizm görülür. Yani, di?i veya erkekten hangisi kuvvetli ise di?erini yer.
Zarar ?ekli :
Zarar hem ergin hem de nimfler tarafyndan meydana getirilir. Gerek ergin gerekse nimfler daha çok yeni çykmy? ha?ha? bitkilerine saldyryrlar. Zararly toprakta galeriler açar, toprak sathyna yakyn açmy? olduklary galerilerle genç bitkilerin köklerini keser ve rastlamy? olduklary yumrulary oyarlar. Ayryca, bir kysmy köklerin de açykta kalmasyna neden olurlar. Özellikle ylyk ve nemli günlerde toprak yüzeyine yakyn bulunduklary için zararlary da o günlerde çok olur. En çok humuslu, kumlu, killi, gübreli, i?lenmi? ve hafif topraklarda zarar meydana getirirler.
Sava? Yöntemleri :
a)Kültürel Sava?
Zararly ky?y genellikle gübreli ve sycak topraklarda geçirmeyi tercih etti?inden, toprak sathynyn çe?itli yerlerine taze gübre, etli ve tatly maddeler koyarak zararly toplanyp yok edilmelidir.
b)Kimyasal Sava? :
Dana burnuna kar?y ilaçly sava?ymda kepekli yemler kullanylmaktadyr. Bozkurt da oldu?u gibi dana burnuna Trichlorphon, Endosulfan veya Chlorpyrifos etkili maddeli ilaçlardan biri ile yapylmy? zehirli yemler kullanylyr. Bunun için 10 kg kepe?e 250 g Trichlorphon (%80) veya 100 gram Endosulfan (%32,9) veyahut 400 gram Chlorpyrifos (%25) etkili maddeli ilaç kary?tyrylyr. Bu kary?yma yarym kg ?eker veya 1 kg pekmez ilave edilir. Kary?ymyn 5 litre su ile nemlendirilerek tercihen ak?amüzeri toprak sathyna özellikle bitkiye yakyn yerlere gelecek ?ekilde bir dekara 6 kg. zehirli yem kullanylarak serpilir.
4.6-Tettigometra
Tettigometra hexaspina (Kolenati)
Tanynmasy :
Tettigometra türleri genellikle basyk vücutlu, ön kanatlary oldukça kalyn yapyly olan böceklerdir. Görünü? itibariyle küçük A?ustos böceklerine benzerler (Resim 18). Ülkemizde bu cinse ba?ly 10’dan fazla türün bulundu?u bilinmektedir. Ha?ha? köklerinde bulunan tür T. Hexaspyna’dyr. Zararly hakkynda verilen bilgiler Afyon ve U?ak ili ve çevresindeki ha?ha? ekim alanlarynda yapylan çaly?malardan elde edilen bulgulardyr